Abstract
<jats:p xml:lang="tr">Bu makalede, Ali Şîr Nevaî’nin “Mecâlisü’n-Nefâis” tezkiresi, Özbek tezkireciliğinin temeli olarak ele alınmakta ve eserin edebi-tarihî önemi aydınlatılmaktadır. Eserde yer alan sekiz sanatsal meclisin her birinde şairlerin yetenek dünyası, edebî-estetik görüşleri ve poetik ustalığı poetolojik açıdan incelenmiştir. Şairler, şiir meraklıları ve bilim insanlarından oluşan 459 kişinin eserleri hakkında değerlendirmeler yapılmasına rağmen, eserin asıl kahramanı yazarın kendisi ve temel mesele ise şiirin ve şairin kaderidir. Nevâî, şiirin ve şairin toplumdaki ve hayattaki yerini ele alarak bu konuya dikkat çekmektedir. Nevâî, birçok eserinde hikâye anlatıcısı olarak öne çıkmaktadır. Yazarın çok yönlü kişiliği ve en iyi özelliklerle donanmış manevi portresi, “Mecâlisü’n-Nefâis” eserinde her yönüyle kusursuz bir şekilde yansıtılmıştır. Seleflerinin, yaşlı çağdaşlarının ve akranlarının eserlerini değerlendirirken, edebiyat araştırmacısı, eleştirmen, danışman, şefkatli bir usta, şairlere maddi ve manevi destek sağlayan bir koruyucu, ince zevk sahibi bir sanatçı ve edebiyat sahasının temizliği için çaba gösteren bir nazım ehli lideri olarak karşımıza çıkmaktadır. Ali Şîr Nevâî’nin “Mecâlisü’n-Nefâis” tezkiresi, Türk edebiyatının ilk tezkiresidir ve Osmanlı Türkçesi tezkiresinde büyük etkisi vardır. Osmanlı edebiyatının ilk tezkire yazarı Sehî Bey (ö. 1548-49), Câmî'nin Bahâristân'ı ve Devletşâh'ın Tezkiretü'ş-Şu'arâ ile birlikte (bu eserler Nevâî'nin kendi tezkiresini yazarken örnek aldığı eserlerdir) Mecâlisü’n-Nefâis de bir örnektir. Sehî Bey'in tezkiri Heşt Behisht 1538'de tamamlanarak Kanunî Sultan Süleyman'a sunuldu. Sehi Bey bu eserinde Nevâî’yi anlatırken Baykara'nın "veziri, musahibi ve ruh eşi" olduğuna dikkat çekerek devrin ileri gelenlerinin, seçkin kişilerin ve şairlerinin yer aldığı bir tezkire yazdığını belirtmektedir. konumu nedeniyle tanıştı. Ayrıca Ali Şîr Nevâî’nin edebi-eleştirel görüşlere dayalı, geleneği takip eden ve sanatsal yaratım düşüncesine dayalı çalışmaları tezkirelik yoluyla Osmanlı şairlerinin eserlerini etkilemiştir. 16. yüzyılda aralarında Fuzûlî'nin de bulunduğu pek çok kişi 50; Ahmed Paşa 34; Kemalpaşa-zâde 34; Lâmiî Çelebi 21; Necâtî 20; Cafer Çelebi 16; Sekreter 10; Muhibbi 8; Karamanlı Nizâmî 8; Önem 8; Ulvi 8; Avni 6; Bâkî 6; Yöntem 6; Hayal Gücü 5; Tip 4; Cem Sultan 4; Âşık Çelebi 4; Basîrî 4; Ş. Yuhanna 4; Adalet 3; Sehi 2; T. Yahya 2; Doğu Surûrî 2; Mesih 2; Adni 1; Fedâyi 1; Kemâl 1 yani toplam 42 nazire olduğu bilinmektedir. Dolayısıyla şairlerin eserlerinin poetolojik araştırması, Ali Şîr Nevâî açısından incelenmesi gereken önemli konulardan biri olup, şairlerin bakış açısı, üslûbu ve sanatsal ifadedeki yenilikçiliği açısından edebî etkilenme konularıdır.</jats:p>