Abstract
<jats:p>İl özel idareleri; diğer yerel yönetimlerin aksine muayyen bir yerleşim yeriyle sınırlı olmayıp, ‘il’ biçiminde adlandırılan yönetsel coğrafyanın tamamını kapsayan ve bu hâliyle de ‘alan yönetimi’ niteliği arz eden kendine has bir birim olarak ortaya çıkmaktadır. Yürütmekle sorumlu olduğu hizmetler belediye ve köy sınırlarının ötesine taşan il özel idareleri, yerel ve ortak gereksinimlerin karşılanmasında diğer iki yerel yönetim birimi arasında bir çeşit ‘ara düzey’ fonksiyonu ifa etmektedir. Osmanlı’dan tevarüs edilen ve mazisi 1864 yılında çıkarılan Vilayet Nizamnamesine dayanan il özel idareleri takriben 160 yılı geride bırakan bir geçmişe sahiptir. Gelgelelim 1913 Geçici Kanunu’yla tartışmasız bir yerel yönetim hüviyetine kavuşan bu idareler merkezî idarenin vesayetçi anlayışının gölgesinden kurtulamamıştır. 2005’te çıkarılan 5302 sayılı Kanun valinin il genel meclisi başkanlığını nihayetlendirerek ve idarî-malî açılardan özerkliği artırarak bu idareler için gerçek bir ilerlemeye işaret etmişse de 2012’de kabul edilen 6360 sayılı Kanun’un başlattığı süreç il özel idarelerinin varlığını ve yerel yönetim dizgesindeki yerini derinden etkilemiştir. Nitekim idarî bakımdan parçalanmışlıkları izale etmek, küçük ölçekli idarî yapılardaki sayısal artışın neden olduğu israfa, bürokratik engellere ve siyasî ihtilaflara son vermek, yetki ve sorumlulukları tek elde toplayarak etkinliği ve verimliliği artırmak gibi amaçlar güden bu düzenlemeyle toplam otuz büyükşehirde il mülkî sınırları belediye sınırı hâline getirilmiş ve bu illerdeki il özel idarelerinin tüzel kişiliği tamamen ortadan kaldırılmıştır. Türkiye’deki il özel idarelerinin üçte birinden fazlasının tek bir düzenlemeyle tasfiyeye konu olması, bu idarelerin yerel yönetim dizgesi içindeki payını ve etkisini dramatik bir biçimde geriletmiştir. Bu idarelerin büyükşehirlerde tamamen lağvedilmesi ve geri kalanların da malî imkânlarının daralması il özel idarelerini bekleyen geleceğin pek de parlak olmadığının açık bir kanıtıdır.</jats:p>