Abstract
<jats:p>В статье рассматривается проблема взаимосвязи эмоционального истощения и личностных свойств студентов-педагогов-психологов старших курсов вуза. Анализируются сложившиеся теоретические подходы к изучению феномена эмоционального истощения в зарубежной и отечественной психологической литературе. Особое внимание уделяется специфике проявления и факторам формирования данного психического состояния у студентов в связи с тревожностью, переживаниями по поводу недостаточности уровня профессиональной подготовленности к будущей деятельности педагога-психолога: тревожностью по поводу недостаточной сформированности профессионального самосознания, слабой компетентности в особенностях «помогающей профессии», профессионального стресса из-за неидентичности со специалистами-психологами, несформированности социальных навыков работы с людьми, отсутствия умений проявлять эмпатию к другим, проявлять знание просоциальных норм поведения. Все эти причины могут способствовать возникновению психических состояний (стресса, кризиса вплоть до эмоционального истощения и эмоционального выгорания). Поэтому целью нашей статьи является исследование психологических характеристик личности студентов- педагогов-психологов и уровня их эмоционального выгорания, а также описание методики использования методов саморегуляции когнитивно-поведенческой терапии. В работе анализируются психологические механизмы развития эмоционального истощения у будущих специалистов помогающих профессий, а также когнитивные искажения, усиливающие стрессовые реакции (катастрофизация, сверхобобщение, персонализация, завышенные требования к себе). Обосновывается целесообразность применения методов саморегуляции, направленных на стабилизацию эмоционального состояния, снижение уровня тревожности и восстановление психических ресурсов. К числу эффективных средств отнесены дыхательные техники, прогрессивная мышечная релаксация, элементы майндфулнесс-практик, ведение рефлексивного дневника и развитие навыков осознанной эмоциональной регуляции. Отдельный раздел посвящён возможностям когнитивно-поведенческой терапии в работе с эмоциональным истощением. Подчёркивается значимость сочетания когнитивных техник с поведенческими экспериментами и тренировкой стрессоустойчивости. Сделан вывод о том, что систематическое применение методов саморегуляции в сочетании с техниками когнитивно-поведенческой терапии способствует снижению выраженности эмоционального истощения, повышению профессиональной устойчивости и формированию психологической готовности к будущей профессиональной деятельности у студентов педагогов-психологов. Методы исследования: педагогический эксперимент, метод корреляционного анализа Спирмена, метод оценки личностных характеристик студентов, когнитивно-поведенческая терапия, рационально- эмоциональная психотерапия, релаксация, метод обучения стратегиям саморегуляции, результаты: выявлена корреляция эмоционального выгорания с причинами и психическими состояниями испытуемых, осуществлена коррекция психического состояния студентов при помощи методов саморегуляции.</jats:p> <jats:p>Мақалада жоғары оқу орнының студенттері – болашақ педагог-психологтардың эмоционалдық сарқылуы мен тұлғалық қасиеттері арасындағы өзара байланыс мәселесі қарастырылады. Шетелдік және отандық психологиялық әдебиеттерде эмоционалдық сарқылу феноменін зерттеудің қалыптасқан теориялық тәсілдері талданады. Студенттердегі бұл психикалық жағдайдың көріну ерекшеліктері мен қалыптасу факторларына ерекше назар аударылады. Атап айтқанда, болашақ педагог-психологтың кәсіби қызметіне дайындық деңгейінің жеткіліксіздігіне байланысты мазасыздану мен уайымдаулар: кәсіби өзіндік сананың жеткілікті қалыптаспауы, «көмектесуші мамандықтың» ерекшеліктері бойынша құзыреттіліктің әлсіздігі, психолог-мамандармен өзін сәйкестендіре алмаудан туындайтын кәсіби стресс, адамдармен жұмыс істеудегі әлеуметтік дағдылардың жеткіліксіздігі, эмпатия таныта алмау, просоциалды мінез-құлық нормаларын меңгермеу сияқты факторлар қарастырылады. Аталған себептердің барлығы стресс, дағдарыс, эмоционалдық сарқылу мен эмоционалдық күйіп кету сияқты психикалық күйлердің пайда болуына ықпал етуі мүмкін. Осыған байланысты мақаланың мақсаты – педагог-психолог студенттердің тұлғалық психологиялық сипаттамаларын және олардың эмоционалдық күйіп кету деңгейін зерттеу, сондай-ақ өзін- өзі реттеу әдістері мен когнитивті-мінез-құлықтық терапияны қолдану әдістемесін сипаттау. Жұмыста көмектесуші мамандықтар болашақ мамандарында эмоционалдық сарқылудың даму психологиялық механизмдері, сондай-ақ стресс реакцияларын күшейтетін когнитивтік бұрмаланулар (катастрофизация, шамадан тыс жалпылау, персонализация, өзіне шамадан тыс талап қою) талданады. Эмоционалдық жағдайды тұрақтандыруға, мазасыздық деңгейін төмендетуге және психикалық ресурстарды қалпына келтіруге бағытталған өзін-өзі реттеу әдістерін қолданудың орындылығы негізделеді. Тиімді құралдар ретінде тыныс алу жаттығулары, прогрессивті бұлшықет релаксациясы, майндфулнесс тәжірибесінің элементтері, рефлексивтік күнделік жүргізу және саналы эмоционалдық реттеу дағдыларын дамыту қарастырылады. Жеке бөлім эмоционалдық сарқылумен жұмыс істеудегі когнитивті-мінез-құлықтық терапияның мүмкіндіктеріне арналған. Когнитивтік техникаларды мінез-құлықтық эксперименттермен және стресске төзімділікті дамыту жаттығуларымен ұштастырудың маңыздылығы атап көрсетіледі. Қорытындысында өзін-өзі реттеу әдістерін когнитивті-мінез-құлықтық терапия тәсілдерімен жүйелі түрде қолдану эмоционалдық сарқылудың деңгейін төмендетуге, кәсіби тұрақтылықты арттыруға және педагог-психолог студенттердің болашақ кәсіби қызметіне психологиялық даярлығын қалыптастыруға ықпал ететіні дәлелденеді. Зерттеу әдістері: педагогикалық эксперимент, Спирменнің корреляциялық талдау әдісі, студенттердің тұлғалық сипаттамаларын бағалау әдісі, когнитивті-мінез-құлықтық терапия, рационалды-эмоционалды психотерапия, релаксация, өзін-өзі реттеу стратегияларына оқыту әдісі. Нәтижелері: эмоционалдық күйіп кетудің себептері мен зерттелушілердің психикалық күйлері арасында корреляциялық байланыс анықталды; өзін-өзі реттеу әдістері арқылы студенттердің психикалық жағдайына түзету жұмыстары жүргізілді.</jats:p> <jats:p>The article examines the relationship between emotional exhaustion and the personality traits of senior university students majoring in educational psychology. Theoretical approaches to the study of emotional exhaustion in both foreign and domestic psychological literature are analyzed. Special attention is given to the manifestations and factors contributing to the development of emotional exhaustion in students, particularly anxiety related to insufficient professional preparedness for future work as educational psychologists. Key factors include underdeveloped professional self-awareness, limited competence in the specifics of the helping profession, professional stress due to lack of identification with practicing psychologists, insufficient social skills, low empathy, and inadequate knowledge of prosocial behavior norms. The aim of the study is to investigate the psychological characteristics of educational psychology students and their level of emotional burnout, as well as to describe the application of self-regulation methods and cognitive- behavioral therapy (CBT). The paper analyzes psychological mechanisms underlying emotional exhaustion and cognitive distortions that intensify stress reactions, such as catastrophizing, overgeneralization, personalization, and excessive self- demands. The effectiveness of self-regulation methods aimed at stabilizing emotional states, reducing anxiety, and restoring psychological resources is substantiated. These methods include breathing techniques, progressive muscle relaxation, mindfulness elements, reflective journaling, and the development of conscious emotional regulation skills. A separate section discusses the potential of CBT in addressing emotional exhaustion, emphasizing the integration of cognitive techniques, behavioral experiments, and stress-resilience training. The findings indicate that the systematic use of self-regulation methods combined with CBT reduces emotional exhaustion, enhances professional resilience, and supports psychological readiness for future professional activity. Research methods included a pedagogical experiment, Spearman’s correlation analysis, personality assessment, CBT techniques, rational-emotive psychotherapy, relaxation, and self-regulation training. The results revealed a significant correlation between emotional burnout and students’ psychological states, and demonstrated the effectiveness of self-regulation methods in improving their mental condition.</jats:p>