Abstract
<jats:p>Abstract Background. Occupational dust-related lung diseases are associated with reduced exercise tolerance, dyspnea, limitations in daily activities, and impaired quality of life. Evidence on the effectiveness of pulmonary and multicomponent rehabilitation in these patients remains limited and heterogeneous. Aim. To systematize the evidence on the effectiveness of pulmonary and multicomponent rehabilitation in adult patients with occupational dust-related lung diseases, with a focus on exercise tolerance, dyspnea, pulmonary function, quality of life, and occupational outcomes. Materials and methods. This systematic review was conducted in accordance with PRISMA 2020. The literature search was performed in PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science Core Collection, and the Cochrane Library from inception to November 30, 2025, with additional manual searching. A total of 348 records were identified; after duplicate removal and study selection, 12 primary studies were included in the qualitative synthesis. Studies involving adult patients with pneumoconiosis, silicosis, occupational COPD, and other chronic occupational dust-related lung diseases were eligible if they evaluated a rehabilitation intervention and reported at least one relevant outcome. Results. The included studies generally indicate a beneficial effect of pulmonary and multicomponent rehabilitation on exercise tolerance and quality of life. Several studies also reported reductions in dyspnea and improvements in selected pulmonary function parameters, although these findings were less consistent. The most pronounced effects were observed in programs that included inspiratory muscle training. Occupational outcomes were rarely assessed in the available studies. Conclusions. Pulmonary and multicomponent rehabilitation in patients with occupational dust-related lung diseases is primarily associated with improved exercise capacity and quality of life. The main limitations of the current evidence base are clinical and methodological heterogeneity, the small number of studies, and the lack of data on long-term occupational prognosis. Key words: pulmonary rehabilitation, multicomponent rehabilitation, occupational dust-related lung diseases, occupational COPD, inspiratory muscle training, quality of life.</jats:p> <jats:p>Актуальность. Профессиональные пылевые заболевания лёгких ассоциированы со снижением переносимости физической нагрузки, одышкой, ограничением повседневной активности и ухудшением качества жизни. Данные об эффективности лёгочной и многокомпонентной реабилитации у таких пациентов остаются ограниченными и неоднородными. Цель. Систематизировать данные об эффективности лёгочной и многокомпонентной реабилитации у взрослых пациентов с профессиональными пылевыми заболеваниями лёгких с акцентом на переносимость физической нагрузки, одышку, функцию внешнего дыхания, качество жизни и профессионально-трудовые исходы. Материалы и методы.Систематический обзор выполнен в соответствии с PRISMA 2020. Поиск проведён в PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science Core Collection и Cochrane Library от inception до 30 ноября 2025 года с дополнительным ручным поиском. Выявлено 348 записей; после удаления дубликатов и отбора по критериям включения в качественный синтез вошли 12 первичных исследований. Включались исследования взрослых пациентов с пневмокониозом, силикозом, профессиональной ХОБЛ и другими хроническими пылевыми заболеваниями лёгких, если оценивалось реабилитационное вмешательство и представлялись данные хотя бы по одному релевантному исходу. Результаты. Включённые исследования в целом указывают на благоприятное влияние лёгочной и многокомпонентной реабилитации на переносимость физической нагрузки и качество жизни. В ряде работ отмечалось также уменьшение выраженности одышки и улучшение отдельных показателей функции внешнего дыхания, однако эти результаты были менее однородными. Наиболее выраженные эффекты наблюдались в программах, включавших тренировку инспираторных мышц. Профессионально-трудовые исходы в доступных исследованиях практически не оценивались. Выводы. Лёгочная и многокомпонентная реабилитация у пациентов с профессиональными пылевыми заболеваниями лёгких ассоциирована преимущественно с улучшением переносимости физической нагрузки и качества жизни. Основными ограничениями доказательной базы остаются клиническая и методологическая неоднородность исследований, малое число работ и недостаток данных о долгосрочном трудовом прогнозе. Ключевые слова:легочная реабилитация, многокомпонентная реабилитация, профессиональные пылевые заболевания легких, профессиональная ХОБЛ, тренировка инспираторных мышц, качество жизни.</jats:p> <jats:p>Кіріспе. Өкпенің кәсіби шаңды аурулары физикалық жүктемеге төзімділіктің төмендеуімен, ентігумен, күнделікті белсенділіктің шектелуімен және өмір сапасының нашарлауымен астасады. Мұндай пациенттерде өкпелік және көпкомпонентті оңалтудың тиімділігі туралы деректер шектеулі және біркелкі емес. Мақсаты.Өкпенің кәсіби шаңды аурулары бар ересек пациенттерде өкпелік және көпкомпонентті оңалтудың тиімділігі туралы деректерді физикалық жүктемеге төзімділікке, ентігуге, сыртқы тыныс алу функциясына, өмір сапасына және кәсіби-еңбек нәтижелеріне баса назар аудара отырып жүйелеу. Материалдар мен әдістер. Жүйелі шолу PRISMA 2020 ұсынымдарына сәйкес орындалды. Іздеу PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science Core Collection және Cochrane Library дерекқорларында олардың құрылған сәтінен бастап 2025 жылғы 30 қарашаға дейін қосымша қолмен іздеумен бірге жүргізілді. Барлығы 348 жазба анықталды; қайталанатын жазбаларды алып тастағаннан және іріктеу критерийлері бойынша сұрыптаудан кейін сапалық синтезге 12 бастапқы зерттеу енгізілді. Егер ересек пациенттердегі пневмокониоз, силикоз, кәсіптік ӨСОА және өкпенің басқа да созылмалы кәсіби шаңды аурулары бар науқастар зерттеліп, оңалту араласуы бағаланса және кемінде бір релевантты нәтиже бойынша деректер ұсынылса, мұндай зерттеулер енгізілді. Нәтижелер.Енгізілген зерттеулер тұтастай алғанда өкпелік және көпкомпонентті оңалтудың физикалық жүктемеге төзімділік пен өмір сапасына қолайлы әсерін көрсетеді. Бірқатар жұмыстарда ентігудің азаюы және сыртқы тыныс алу функциясының жекелеген көрсеткіштерінің жақсаруы да байқалды, алайда бұл нәтижелер біркелкі болмады. Ең айқын әсерлер инспираторлық бұлшықеттерді жаттықтыруды қамтитын бағдарламаларда байқалды. Қолда бар зерттеулерде кәсіби-еңбек нәтижелері іс жүзінде бағаланбаған. Қорытынды.Өкпенің кәсіби шаңды аурулары бар пациенттерде өкпелік және көпкомпонентті оңалту негізінен физикалық жүктемеге төзімділіктің және өмір сапасының жақсаруымен астасады. Дәлелдемелік базаның негізгі шектеулері зерттеулердің клиникалық және әдіснамалық біркелкі еместігі, жұмыстар санының аздығы және ұзақ мерзімді еңбек болжамы туралы деректердің жеткіліксіздігі болып табылады. Түйінді сөздер: өкпелік оңалту, көпкомпонентті оңалту, өкпенің кәсіби шаңды аурулары, кәсіптік ӨСОА, инспираторлық бұлшықеттерді жаттықтыру, өмір сапасы.</jats:p>