Abstract
<jats:p>Кіріспе. Фармацевтикада биологиялық белсенді заттардың көзі ретінде дәрілік өсімдіктерге басымдық берілуде. DataHorizon Research болжамы бойынша, фитопрепараттардың әлемдік нарығы 2022 жылғы 192,6 млрд доллардан 2032 жылға қарай 357,1 млрд долларға дейін өседі (жылдық өсім 6,5%). Осы зерттеу аясында Polygonum туысының үш түрі (P. acerosum, P. argyrocoleon, P. aviculare) мен Achilleaтуысының екі түрінің (A. salicifolia, A. setacea) фармацевтикалық–технологиялық параметрлері мен сандық көрсеткіштері зерттелді. Мақсаты. Осы зерттеудің мақсаты ‒ биологиялық белсенді заттарды экстракциялау және фитопрепараттарды әзірлеу үшін Polygonum және Achilleaтуыстарына жататын дәрілік өсімдік шикізатының физикалық–химиялық көрсеткіштерін бағалау негізінде олардың фармацевтикалық–технологиялық параметрлерін анықтау. Материалдар мен әдістер. Фармацевтикалық–технологиялық параметрлерді анықтау бойынша салыстырмалы зерттеу жүргізілді. Шикізат 2024 жылғы маусым–тамызда Шығыс Қазақстанда жиналды. Тығыздық, кеуектілік, бос қабат көлемі, сіңіру коэффициенті (су, 30–90% этанол), ылғалдылық, күл мөлшері және экстрактивті заттардың шығымы анықталды. Барлық өлшеулер үш тәуелсіз серияда жүргізіліп (n=3), нәтижелері X \pm SD ретінде ұсынылды. Нәтижелер. Polygonum түрлерінің ішінде ең жоғары кеуектілік пен бос қабат көлемі P. aviculare–де (0,890±0,001 және 0,910±0,001) байқалды, ал экстрагентті сіңіру коэффициентінің ең төменгі мәндері P. acerosum–да байқалды (су үшін 1,00±0,01 мл/г). A. setacea 70% этанолмен (7,54±0,01 мл/г) ең жоғары Kn көрсетті. P. aviculare үшін экстракциялық заттардың ең жоғары шығымы 30% этанолмен 25,3%, ал A. salicifolia үшін сумен экстракцияланған кезде 27,2% болды. Кептіру кезінде салмақ жоғалту 6,01–6,73% аралығында, тұз қышқылында ерімейтін күл – 4,72–8,51% аралығында болды. Қорытынды. Зерттелген үлгілердің технологиялық параметрлеріндегі түр аралық айырмашылықтар олардың сорбциялық қасиеттері мен экстракция тиімділігіне тікелей әсер етті. Polygonum және Achillea туыстарының жекелеген өкілдерінде жоғары кеуектілік пен айқын сорбциялық көрсеткіштер тіркелді. Көптеген түрлер үшін сулы және 30–50% этанол ерітінділері экстрактивті заттардың максималды шығымын қамтамасыз етті. Алынған деректер экстракт құрамын тереңірек зерттеу мен экстракция процесін ұлғайту үшін негіз болады. Түйінді сөздер: Polygonum, Achillea,дәрілік өсімдіктер, өсімдік сығындылары, фармакогнозия.</jats:p> <jats:p>Introduction. In pharmaceutical science, medicinal plants are prioritized as valuable sources of biologically active substances. According to the DataHorizon Research forecast, the global phytopreparations market will grow from 192,6 billion in 2022 to 357,1 billion dollars by 2032 (representing an annual growth rate of 6,5%). This study investigated the pharmaceutical–technological and quantitative parameters of three Polygonum (P. acerosum, P. argyrocoleon, P. aviculare) and two Achillea (A. salicifolia, A. setacea). Aim. The aim is to determine the pharmaceutical–technological parameters of Polygonumand Achillea raw materials by evaluating their physicochemical properties, which are necessary for the efficient extraction of active substances and phytopreparation development. Materials and methods. A comparative study was conducted using plant material collected in East Kazakhstan (June–August 2024). We determined density, porosity, free layer volume, absorption coefficient (water, 30–90% ethanol), moisture content, ash content, and extractive substance yield. All measurements were performed in three independent series (n=3), with results presented as X\pm SD. Results. Among Polygonum, P. aviculare exhibited the highest porosity (0,890±06001) and free layer volume (0,910±0,001), while the minimum extractant absorption coefficient was noted in P. acerosum (1,00±0,01 ml/g for water). A. setacea demonstrated a maximum Kn with 70% ethanol (7,54±0,01 ml/g). The maximum extractive yield for P. aviculare was 25,3% (30% ethanol), and for A. salicifolia it was 27,2% (aqueous extraction). Mass loss on drying was 6,01–6.73%, and hydrochloric acid ash was 4,72–8,51%. Conclusion. Interspecific differences directly impacted the sorption properties and extraction efficiency of the samples. High porosity and pronounced sorption were recorded in specific Polygonum and Achillea representatives. For most species, aqueous and 30–50% ethanol solutions provided the maximum yield of extractive substances. These data serve as a foundation for scaling up extraction processes and further phytochemical studies. Key words: Polygonum, Achillea, medicinal plants, plant extracts, pharmacognosy.</jats:p> <jats:p>Введение. В фармацевтической науке лекарственным растениям отдается приоритет как источникам биологически активных веществ. Согласно прогнозу DataHorizon Research, мировой рынок фитопрепаратов вырастет с 192,6 млрд долларов в 2022 году до 357,1 млрд долларов к 2032 году (ежегодный прирост 6,5%). В рамках данного исследования изучены фармацевтико–технологические параметры и количественные показатели трех видов рода Polygonum (P. acerosum, P. argyrocoleon, P. aviculare) и двух видов рода Achillea (A. salicifolia, A. setacea). Цель. Целью настоящего исследования является определение фармацевтико–технологических параметров лекарственного растительного сырья родов Polygonum и Achilleaна основе оценки их физико–химических параметров, необходимых для последующей экстракции биологически активных веществ и разработки фитопрепаратов. Материалы и методы. Проведено сравнительное исследование по определению фармацевтико–технологических параметров. Сырье было собрано в Восточно–Казахстанской области в период июнь–август 2024 года. Определены показатели плотности, пористости, объема свободного слоя, коэффициента поглощения (вода, 30–90% этанол), влажности, содержания золы и выхода экстрактивных веществ. Все измерения проводились в трех независимых сериях (n=3), результаты представлены в виде X \pm SD. Результаты. Наибольшая пористость и свободный объем слоя среди Polygonum выявлены у P. aviculare (0,890±0,001 и 0,910±0,001), тогда как минимальные значения коэффициента поглощения экстрагента отмечены у P. acerosum (1,00±0,01 мл/г для воды). A. setacea продемонстрировала максимальный Knпри 70% этаноле (7,54±0,01 мл/г). Максимальный выход экстрактивных веществ для P. aviculare составил 25,3% при 30% этаноле, для A. salicifolia – 27,2% при водной экстракции. Потеря массы при высушивании варьировала в пределах 6,01–6,73%, зола, нерастворимая в HCl – 4,72–8,51%. Заключение. Межвидовые различия технологических параметров изученных образцов оказали прямое влияние на их сорбционные свойства и эффективность экстракции. У отдельных представителей родов Polygonum и Achillea зафиксированы высокая пористость и выраженные сорбционные показатели. Для большинства видов водные и 30–50% растворы этанола обеспечили максимальный выход экстрактивных веществ. Полученные данные послужат основой для дальнейшего изучения состава экстрактов и масштабирования процесса экстракции. Ключевые слова: Polygonum, Achillea, лекарственные растения, растительные экстракты, фармакогнозия.</jats:p>