Abstract
<jats:p>Введение. В статье анализируется современное состояние питания, его связь с распространенностью неинфекционных заболеваний (НИЗ), особенности пищевой среды в мире и в Кыргызстане, ключевые патогенетические механизмы (хроническое воспаление, оксидативный стресс, митохондриальная дисфункция), а также рассматриваются государственные меры и рекомендации по улучшению питания и снижению бремени НИЗ [1, 5–12, 19, 20]. Цель исследования. Провести комплексный анализ структуры питания населения Кыргызской Республики, оценить ее влияние на распространенность НИЗ, выявить ключевые патофизиологические механизмы воздействия питания на здоровье и разработать рекомендации по улучшению рациона и пищевой среды. Материалы и методы. Проведен аналитический обзор международной литературы за 2015–2025 гг. (ВОЗ, ФАО, Nature Reviews, The Lancet), а также национальных исследований STEPS (2019), COSI (2021–2023) и FEEDCities (2021). Выполнен сравнительный анализ глобальных, региональных и национальных тенденций питания. Результаты и их обсуждение. Питание является ключевым фактором риска развития неинфекционных заболеваний, которые занимают ведущее место в структуре смертности и инвалидизации населения Кыргызстана. Несбалансированное потребление соли, сахара, насыщенных жиров, трансжиров и ультрапереработанных продуктов, а также недостаток овощей, фруктов, пищевых волокон и микронутриентов способствуют росту ожирения, артериальной гипертензии, сахарного диабета 2 типа, сердечно-сосудистых заболеваний и некоторых видов рака. Данные национальных исследований STEPS (2019), COSI (2021–2023) и FEEDCities (2021) подтверждают неблагоприятные тенденции пищевого поведения населения Кыргызстана [2–4]. Заключение. Учитывая ведущую роль питания как модифицируемого фактора риска НИЗ, формирование здоровой пищевой среды и пищевого поведения должно стать одним из приоритетных направлений национальной политики в области общественного здравоохранения. Реализация межсекторальных мер, основанных на рекомендациях ВОЗ и национальных стратегиях, позволит снизить бремя НИЗ и улучшить качество жизни населения Кыргызстана [1, 6, 9–11, 19, 20].</jats:p> <jats:p>Introduction. The article analyzes the current state of nutrition and its association with the prevalence of noncommunicable diseases (NCDs), features of the global and national food environment, and key pathogenetic mechanisms, including chronic inflammation, oxidative stress, and mitochondrial dysfunction. Governmental measures and recommendations aimed at improving nutrition and reducing the burden of NCDs are also reviewed [1, 512, 19, 20]. Objective. To conduct a comprehensive analysis of the dietary patterns of the population of the Kyrgyz Republic, assess their impact on the prevalence of NCDs, identify key pathophysiological mechanisms linking nutrition and health, and develop recommendations for improving diets and the food environment. Materials and Methods. An analytical review of international literature published between 2015 and 2025 (WHO, FAO, Nature Reviews, The Lancet), as well as national studies including STEPS 2019, COSI 2021–2023, and FEEDCities 2021, was conducted. Comparative analysis of global, regional, and national nutrition trends was performed. Results. Nutrition is a key risk factor for the development of noncommunicable diseases, which occupy a leading position in the structure of mortality and disability in the Kyrgyz Republic. Excessive intake of salt, sugar, saturated fats, trans fats, and ultra-processed foods, along with insufficient consumption of vegetables, fruits, dietary fiber, and micronutrients, contributes to the increasing prevalence of obesity, arterial hypertension, type 2 diabetes mellitus, cardiovascular diseases, and certain types of cancer. Data from national studies (STEPS 2019, COSI 2021–2023, FEEDCities 2021) confirm unfavorable trends in dietary behavior among the population of Kyrgyzstan [2–4]. Conclusion. Given the leading role of nutrition as a modifiable risk factor for NCDs, the development of a healthy food environment and healthy dietary behaviors should become one of the key priorities of national public health policy. Implementation of intersectoral measures based on WHO recommendations and national strategies will contribute to reducing the burden of NCDs and improving the quality of life of the population of the Kyrgyz Republic [1, 6, 9–11, 19, 20].</jats:p> <jats:p>Киришүү. Макалада тамактануунун учурдагы абалы жана анын жугуштуу эмес оорулардын (ЖЭО) жайылышы менен байланышы, дүйнөлүк жана Кыргыз Республикасындагы азык-түлүк чөйрөсүнүн өзгөчөлүк- төрү, ошондой эле негизги патогенетикалык механизмдер — өнөкөт сезгенүү, оксидативдик стресс жана митохондриялык дисфункция талдоого алынат. Тамактанууну жакшыртууга жана ЖЭО жүгүн азайтууга багытталган мамлекеттик чаралар жана сунуштар да каралат [1, 5–12, 19, 20]. Максаты. Кыргыз Республикасынын калкынын тамактануу түзүмүнө комплекстүү анализ жүргүзүү, анын жугуштуу эмес оорулардын жайылышына тийгизген таасирин баалоо, тамактануунун ден соолукка тийгизген негизги патофизиологиялык механизмдерин аныктоо жана рационду жана азык-түлүк чөйрөсүн жакшыртуу боюнча сунуштарды иштеп чыгуу. Материалдар жана ыкмалар. 2015–2025-жылдардагы эл аралык илимий адабияттарга (ДСУ, ФАО, Nature Reviews, The Lancet), ошондой эле улуттук изилдөөлөргө — STEPS 2019, COSI 2021–2023 жана FEEDCities 2021 — аналитикалык обзор жүргүзүлдү. Тамактануунун глобалдык, регионалдык жана улуттук тенденцияларын салыштырма талдоо аткарылды. Натыйжалар. Тамактануу жугуштуу эмес оорулардын өнүгүшүндөгү негизги коркунуч фактору болуп саналат жана бул оорулар Кыргызстанда өлүмдүн жана майыптыктын түзүмүндө алдыңкы орунду ээлейт. Тузду, кантты, каныккан жана транс майларды, ультра-иштетилген азыктарды ашыкча колдонуу, ошондой эле жашылча-жемиштердин, тамак-аш булактарынын жана микронутриенттердин жетишсиз керектелиши семирүүнүн, артериалдык гипертензиянын, 2-типтеги кант диабетинин, жүрөк-кан тамыр ооруларынын жана рак ооруларынын айрым түрлөрүнүн өсүшүнө алып келет. Улуттук изилдөөлөрдүн (STEPS 2019, COSI 2021–2023, FEEDCities 2021) маалыматтары Кыргызстандын калкынын тамактануу жүрүм-турумунда терс тенденциялар бар экенин тастыктайт [2–4]. Корутунду.Тамактануу жугуштуу эмес оорулардын модификациялануучу коркунуч фактору катары негизги роль ойноорун эске алуу менен, ден соолукка пайдалуу азык-түлүк чөйрөсүн жана туура тамактануу жүрүм-турумун калыптандыруу улуттук коомдук саламаттык сактоо саясатынын артыкчылыктуу багыттарынын бири болушу керек. ДСУнун сунуштарына жана улуттук стратегияларга негизделген секторлор аралык чараларды ишке ашыруу жугуштуу эмес оорулардын жүгүн азайтып, Кыргыз Республикасынын калкынын жашоо сапатын жакшыртууга өбөлгө түзөт [1, 6, 9–11, 19, 20].</jats:p>