Abstract
<jats:p>Введение. Антибиотикорезистентность (АМР) в XXI веке окончательно сформировалась как одна из ведущих глобальных угроз системам здравоохранения. ВОЗ относит АМР к числу ключевых угроз глобальному здоровью, подчеркивая, что рост доли устойчивых штаммов подрывает эффективность антибактериальной терапии и ставит под сомнение возможность безопасного проведения хирургических вмешательств, трансплантации, химиотерапии и интенсивной терапии. Цель исследования. Обобщить международный и региональный опыт эпиднадзора за АМР и на этой основе научно обосновать подходы к формированию системы мониторинга антибиотикорезистентности на примере г. Бишкека, адаптированной к условиям здравоохранения Кыргызской Республики и согласованной со стандартами GLASS, CAESAR и EARS-Net. Материалы и методы. Статья представляет собой обзорно-аналитическую работу. В обзор включены: (1) глобальные и региональные отчеты ВОЗ, ECDC, сети GLASS, EARS-Net и CAESAR; (2) между- народные публикации по глобальному бремени АМР, экономическим последствиям и моделям эпиднадзора; (3) национальные нормативнометодические документы Кыргызской Республики); (4) отчеты и концептуальные документы международных инициатив по подходу «Единое здоровье» и проектам в странах Центральной Азии. Результаты и их обсуждение. Обзор показывает, что, по данным GLASS, каждая шестая лабораторно подтвержденная бактериальная инфекция уже устойчива к стандартной терапии, при этом наибольшее бремя АМР приходится на страны с низким и средним уровнем дохода. Особую роль играют грамотрицательные патогены (E. coli, Klebsiella pneumoniae, Acinetobacter spp., Pseudomonas aeruginosa), демонстрирующие высокие уровни устойчивости к фторхинолонам, цефалоспоринам III–IV поколений и карбапенемам. Устойчивые системы эпиднадзора требуют стандартизированных методов лабораторной диагностики, четко определенного перечня приоритетных патогенов и клинических материалов, а также устойчивых каналов передачи и анализа данных. Для Бишкека, как главного медицинского центра страны, обозначены ключевые пробелы: отсутствие устойчивых локальных карт резистентности, фрагментация данных государственных и частных лабораторий, ограниченный доступ клиницистов к агрегированным данным и слабая связь с программами рационального исполь- зования антибиотиков — антибиотик-стюардшипа (antibiotic stewardship), а также инфекционного контроля. Заключение. Проведенный обзор подтверждает, что формирование системы мониторинга АМР на примере г. Бишкека является научно и практически обоснованным шагом. Адаптация принципов GLASS, CAESAR и EARS-Net к условиям Кыргызстана позволит: выработать перечень приоритетных патогенов и клинических материалов для мониторинга; создать прототип единой городской базы данных АМР. Предлагаемая модель может служить пилотной основой для последующего масштабирования на другие регионы страны и повышения устойчивости национальной системы здравоохранения к угрозе АМР.</jats:p> <jats:p>Introduction. Antimicrobial resistance (AMR) in the 21st century has firmly established itself as one of the leading global threats to health systems. The World Health Organization classifies AMR among the key threats to global health, emphasizing that the growing share of resistant strains undermines the effectiveness of antibacterial therapy and calls into question the safety of surgical procedures, transplantation, chemotherapy, and intensive care. Aim of the study. To synthesize international and regional experience in AMR surveillance and, on this basis, scientifically substantiate approaches to building an antimicrobial resistance monitoring system using the city of Bishkek as a case study, adapted to the conditions of the Kyrgyz Republic’s health system and aligned with the standards of GLASS, CAESAR, and EARSNet. Materials and methods. The article is a narrative and analytical review. The review includes: (1) global and regional reports of the World Health Organization and the European Centre for Disease Prevention and Control, as well as reports from the GLASS, EARS-Net, and CAESAR networks; (2) international publications on the global burden of AMR, its economic consequences, and surveillance models; (3) national regulatory and methodo- logical documents of the Kyrgyz Republic; and (4) reports and conceptual documents of international initiatives based on the “One Health” approach and projects implemented in Central Asian countries. Results and discussion. The review shows that, according to GLASS data, one in six laboratory-confirmed bacterial infections is already resistant to standard therapy, with the greatest AMR burden occurring in low- and middle-income countries. Gram-negative pathogens ( Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Acinetobacter spp., Pseudomonas aeruginosa ) play a particularly important role, demonstrating high levels of resistance to fluoroquinolones, third- and fourth-generation cephalosporins, and carbapenems. Robust surveillance systems require standardized laboratory diagnostic methods, clearly defined lists of priority pathogens and clinical specimens, and sustainable channels for data transmission and analysis. For Bishkek, as the country’s main medical center, key gaps were identified: the absence of stable local resistance maps, fragmentation of data between public and private laboratories, limited access of clinicians to aggregated data, and weak links with antimicrobial stewardship and infection prevention and control programs. Conclusion. The conducted review confirms that establishing an AMR monitoring system using Bishkek as a case study is scientifically and practically justified. Adapting the principles of GLASS, CAESAR, and EARS-Net to the conditions of Kyrgyzstan will make it possible to develop a list of priority pathogens and clinical specimens for surveillance and to create a prototype of a unified city-level AMR database. The proposed model may serve as a pilot framework for subsequent scaling to other regions of the country and for strengthening the resilience of the national health system to the AMR threat.</jats:p> <jats:p>Киришүү. Антибиотиктерге туруктуулук (АМР) XXI кылымда саламаттык сактоо системалары үчүн эң олуттуу глобалдык коркунучтардын бири катары толук калыптанды. Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму АМРди глобалдык саламаттыкка болгон негизги коркунучтардын катарына кошуп, туруктуу штаммдардын үлүшүнүн өсүшү антибактериалдык терапиянын натыйжалуулугун төмөндөтүп, хирургиялык кийлигишүүлөрдү, трансплантацияны, химиотерапияны жана интенсивдүү терапияны коопсуз жүргүзүү мүмкүнчүлүгүнө шек туудурарын баса белгилейт. Изилдөөнүн максаты. АМР боюнча эпидемиологиялык көзөмөлдүн эл аралык жана регионалдык тажрыйбасын жалпылоо жана анын негизинде Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоо шарттарына ылайыкташтырылган, GLASS, CAESAR жана EARS-Net стандарттарына шайкеш келтирилген антибиотиктерге туруктуулукту мониторингдөө тутумун түзүүгө илимий жактан негизделген ыкмаларды Бишкек шаарынын мисалында иштеп чыгуу. Материалдар жана ыкмалар. Макала обзордук-аналитикалык изилдөө болуп саналат. Обзорго төмөнкүлөр киргизилди: (1) **Бүткүл дүй- нөлүк саламаттык сактоо уюму**нун, **European Centre for Disease Prevention and Control**дун, ошондой эле GLASS, EARS-Net жана CAESAR тармактарынын глобалдык жана регионалдык отчеттору; (2) АМРдин глобалдык жүгү, анын экономикалык кесепеттери жана эпид- көзөмөл моделдери боюнча эл аралык басылмалар; (3) Кыргыз Республикасынын улуттук нормативдик-методикалык документтери; (4) «Бир ден соолук» («One Health») ыкмасына негизделген эл аралык демилгелердин жана Борбор Азия өлкөлөрүндө ишке ашырылган долбоорлордун отчеттору жана концептуалдык документтери. Жыйынтыктар жана талкуулоо. Обзор GLASS маалыматтарына ылайык, лабораториялык жактан ырасталган бактериалдык инфекциялардын ар бир алтынчысы стандарттык терапияга туруктуу экенин көрсөтөт, мында АМРдин эң жогорку жүгү төмөн жана орто кирешелүү өлкөлөргө туура келет. Грам-терс патогендер (E.coli, Klebsiella pneumoniae, Acinetobacter spp., Pseudomonas aeruginosa ) өзгөчө мааниге ээ болуп, фторхинолондорго, III–IV муундагы цефалоспориндерге жана карбапенемдерге карата туруктуулуктун жогорку деңгээлин көрсөтү- үдө. Туруктуу эпидкөзөмөл системалары лабораториялык диагностиканын стандартташтырылган ыкмаларын, артыкчылыктуу патогендердин жана клиникалык материалдардын так аныкталган тизмесин, ошондой эле маалыматтарды өткөрүүнүн жана талдоонун туруктуу каналдарын талап кылат. Өлкөнүн негизги медициналык борбору катары Бишкек үчүн негизги боштуктар аныкталды: туруктуу локалдык резис- тенттүүлүк карталарынын жоктугу, мамлекеттик жана жеке лабораториялардын маалыматтарынын фрагментациясы, клиницисттердин агрегатталган маалыматтарга жеткиликтүүлүгүнүн чектелиши жана антибиотиктерди акылга сыярлык колдонуу (antibiotic stewardship) жана инфекциялык көзөмөл программалары менен байланыштын алсыздыгы. Жыйынтык. Жүргүзүлгөн обзор Бишкек шаарынын мисалында АМР мониторинг тутумун түзүү илимий жана практикалык жактан негиздүү экенин тастыктайт. GLASS, CAESAR жана EARS-Net принциптерин Кыргызстан шарттарына ылайыкташтыруу мониторинг үчүн артыкчылыктуу патогендердин жана клиникалык материалдардын тизмесин иштеп чыгууга, ошондой эле шаардык деңгээлдеги бирдиктүү АМР маалыматтар базасынын прототибин түзүүгө мүмкүнчүлүк берет. Сунушталган модель өлкөнүн башка региондоруна кийинки масштабдоонун пилоттук негизи катары кызмат кылып, улуттук саламаттык сактоо системасынын АМР коркунучуна туруктуулугун жогорулатууга өбөлгө түзө алат.</jats:p>