Abstract
<jats:p>“Türk Dili İnqilabı” ilə (yaxud xarici tədqiqatçıların Türkiyədə geniş istifadə etdikləri “Türk Dili İslahatı”) bağlı çoxlu araşdırmalar olmasına baxmayaraq məsələni sosial dilçilik (sosiolinqvistika) baxımından araşdıran tədqiqatlar demək olar ki, yoxdur. Halbuki Cümhuriyyət dövründə Türkiyə türkcəsində baş verən dəyişiklikləri deşifrə etmək üçün fənlərarası bir sahə olan sosial dilçiliyin metodlarına ehtiyac duyulur. Çünki çağdaş Türkiyənin formalaşma prosesinin siyasi-ictimai təhlilinə məhəl qoymadan dövrün dil tarixini yazmaq, bu dövrü yalnız dilçiliyin ənənəvi üsulları ilə deşifrə etməyə çalışmaq, başqa sözlə, dili “içindən” qavramaq mümkün deyil.. Odur ki, obyekti dil və cəmiyyət olan araşdırmanın sosiolinqvistik tədqiqat olması lazımdır. Türk Dili İslahatını 2000-ci illər nöqteyi-nəzərindən qiymətləndirmək və son yüzillikdə Türkiyə türkcəsindəki inkişafı yenidən şərh etmək üçün hazırlanan bu məqalənin dillə bağlı müzakirə mövzusu olmasının səbəbi, 2000-ci illərin baxış açısından Türkiyə türkcəsindəki inkişafları yenidən şərh etməkdir. Gerçəklik keçmiş fikirlərin dəyişməsi ilə yeni fikirlərin toqquşmasından yaranır. Digər tərəfdən, dil islahatından əvvəllər də danışılsa da, prosesin nəticələri, yəni onun təhsildə necə əks olunması diqqətdən kənarda qalıb. Lakin Cümhuriyyət dövründə ərəb əlifbasından latın əlifbasına keçid dövründə savad səviyyəsinin yüksəldilməsi dil məsələsinin təhsillə əlaqəsinə göstərilən diqqəti ortaya qoyur. Hökümətlərin mahiyyəti davamlı olaraq dəyişən dil siyasətləri nəticəsində türkcənin istifadəsi ilə bağlı məktəblərə göndərilən sirkulyarlara və dərsliklərə türk dili təhsilinin dili əlavə olunduqda, türk dili təhsilinin sahəsi olduğu görülür, dil müzakirələrindən ən çox təsirlənir. Bu məsələ türk dili sahəsinə aid olduğuna görə, araşdırmanın tarix, sosiologiya və siyasət elmi kimi sahələrdən də məlumatlara ehtiyacı olduğu üçün türk dili islahatını təhlil etmək tək bir dilçi üçün çətin bir işdir. Üstəlik, sözügedən sahədə “dildaxili” məsələyə “kənardan” baxa bilmək və mövcud ədəbiyyatın genişliyi də tədqiqatın əsas çətinliklərindəndir. Məsələn, Agah Sırrı Levend türk dilinin müdafiəsi üçün İstanbul-Ankara dəmir yolundan yalnız öz yazılarının uzun olduğunu söyləmişdir.</jats:p>