Abstract
<jats:p>Czasy, w których tematyka śledcza podejmowana była wyłącznie przez za- wodowych dziennikarzy na łamach profesjonalnej prasy drukowanej, w radiu czy telewizji – minęły. Dziś materiały charakterystyczne dla dziennikarstwa śled- czego publikowane są także na platformie YouTube. Co ciekawe, nie (tylko) przez dziennikarzy, ale także youtuberów, niezwiązanych zawodowo z żadną redakcją mediów, określanych w niniejszej monografii mianem „youtuberów śledczych”. Dostrzeżenie stosunkowo nowego zjawiska w przestrzeni medialnej skłania do podjęcia badań ukierunkowanych na zrozumienie przemian, jakie zaszły w obszarze problematyki gatunków dziennikarskich, miejsca ich publikacji, czyli medium (YouTube), ale i samej profesji twórcy cyfrowego (youtubera), podob- nego dziś do dziennikarza śledczego (w tym metodologii jego pracy, etyki czy języka). Zainteresowanie badawcze budzi pojawienie się nowych form audiowi- zualnych obok telewizyjnego reportażu śledczego i interwencyjnego, z którym autorka mierzyła się także zawodowo1. Do takich form zalicza filmowe materia- ły śledcze tworzone przez youtuberów śledczych na platformie YouTube. Mimo iż od lat różni badacze wskazywali na złą kondycję dziennikarstwa śledczego w Polsce [Palczewski, 2014; Zasada, 2014; Hoffmann, 2018], wciąż jest ono obecne w świecie mediów i usilnie nie chce wyginąć. Ma znaczenie „bez względu na okoliczności”, nawet tak trudne jak czasy pandemii w Polsce [Popielec, 2019] albo zwłaszcza tak trudne. Jak dostrzega Stępniak [2023, s. 185]: „Odrodzenie dziennikarstwa śledczego w Polsce następuje po roku 2015. Ostat- nie lata i wydarzenia, takie jak pandemia COVID-19, nadużycia ekipy sprawują- cej władzę czy afery w Kościele katolickim, nadały dziennikarstwu śledczemu nowego znaczenia i spowodowały jego rozkwit”. O żywotności tradycyjnego dziennikarstwa śledczego świadczy także fakt, że programy interwencyjne i śledcze wciąż cieszą się dużym zainteresowaniem widzów (nie spadając z ramówek telewizji publicznej i komercyjnej)2, a najlepsi dziennikarze śledczy w Polsce od lat są nagradzani w konkursach dziennikar- skich, takich jak: Grand Press, Nagroda im. Andrzeja Woyciechowskiego, Na- groda Watergate Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, Nagroda im. Jarosława Ziętary czy SGL Local Press (przyznawana przez Stowarzyszenie Gazet Lokal- nych). Do 2016 roku wśród laureatów tych nagród pojawiali się głównie dzien- nikarze prasowi i telewizyjni [Polińska, 2017b, s. 201-205]. Brak wśród laureatów twórców cyfrowych czy youtuberów, mimo iż sama platforma YouTube funk- cjonuje od 2005 roku. W niektórych polskich konkursach dziennikarskich wyróżnia się już odrębne kategorie nagród dla twórców internetowych. Od 2022 roku w konkursie Nagro- dy Radia Zet im. Andrzeja Woyciechowskiego w kategorii: autor internetowy, nagrody otrzymują blogerzy, podcasterzy i youtuberzy, głównie za swoją dzia- łalność popularnonaukową. Dotychczas jednak w konkursach dziennikarskich w kategorii dziennikarstwa śledczego nie uhonorowano twórcy cyfrowego, ta- kiego jak youtuber czy podcaster. Wyjątek stanowić może film braci Tomasza i Marka Sekielskich „Tylko nie mów nikomu” (prod. 2019 rok), nagrodzony m.in. Nagrodą Andrzeja Woyciechowskiego (2019), nagrodą Grand Press w kat. reportaż telewizyjny (2019), Polską Nagrodą Filmową Orzeł (2020) czy Białą Kobrą (Grand Prix) na Festiwalu Mediów Człowiek w Zagrożeniu (2019) [Filmweb, 2019; Wikipedia, 2025d]. Film, mimo iż posiada w sobie cechy dzien- nikarstwa śledczego, należy do gatunku filmu dokumentalnego. Tomasz Sekiel- ski, choć mógłby zostać uznany za cyfrowego twórcę (gdyż prowadzi kanał na YouTubie, gdzie publikuje także filmy dokumentalne, które powstały przy wsparciu finansowym internautów za pośrednictwem serwisu Patronite [YouTube, 2017]), to w środowisku mediów i zważywszy na swój powrót do Telewizji Publicznej w 2025 roku [TVP VOD, 2025], wciąż uznawany i określany jest za dziennika- rza, reżysera, a nie youtubera [Bochyńska, 2018; jk, 2018]. Jest więc nagrodzo- nym wieloletnim dziennikarzem, który zmienił kanał do nadawania swoich tre- ści, jednak z samej platformy YouTube, się nie wywodzi. Czy samodzielnie funkcjonujący i wywodzący się wyłącznie ze środowiska internetowego youtuberzy śledczy pojawią się kiedyś wśród laureatów nagród dziennikarstwa śledczego? Mało prawdopodobne. Nawet jeżeli standardy pro- wadzonych przez nich „śledztw” byłyby bliższe standardom etycznym i języko- wym tradycyjnego dziennikarstwa śledczego, to najprawdopodobniej nie aspirują oni do „tradycyjnych” nagród, bo i działają głównie w przestrzeni „nietradycyj- nych” posttelewizyjnych mediów. Internetowi twórcy konkurują ze sobą w ran- kingach popularności i konkursach dedykowanych dla mediów społecznościowych, w których tworzą (np. nagroda YouTube Rewind, ranking Spotify, nagroda Bestsellerów Empika w kategorii: twórca internetowy roku czy podcast). Tworzą swoje własne gale konkursowe z kategoriami dostosowanymi do publikowanych przez siebie treści, na które wstęp mają wyłącznie twórcy internetowi, np. orga- nizowana od 2023 roku gala dla youtuberów i influencerów „Złote Antosie” [Przybylski, 2025; SKM, 2024]. Skoro tacy samodzielnie funkcjonujący (choć wciąż nie uhonorowani żad- nymi nagrodami) youtuberzy śledczy istnieją, a efekty ich (nie tylko interneto- wych) śledztw wywołują działanie organów ścigania i publiczną debatę, zasadne stało się zbadanie ich twórczości, zwłaszcza po zdemaskowaniu afery Pandora Gate, którą od czasu jej wybuchu obserwuje autorka publikacji [Ptak, 2025, s. 136-157]. Wśród twórców materiałów audiowizualnych o tematyce śledczej (choć nie tylko tej), publikujących w przestrzeni YouTube, są między innymi: Mikołaj Tylko „Konopskyy”, Sylwester Wardęga czy Krzysztof Stanowski. Tylko i War- dęga, mimo że wcześniej nie uprawiali zawodowo dziennikarstwa, w 2024 roku zdemaskowali największą dotąd aferę o charakterze pedofilskim w środowisku internetowych twórców – Pandora Gate, mobilizując organy ścigania do działania. Innym cyfrowym twórcą, który często podejmuje tematykę śledczą w swoich ma- teriałach, jest wywodzący się z dziennikarstwa sportowego Krzysztof Stanowski (twórca Kanału Zero, a wcześniej Kanału Sportowego na YouTubie), który za- wstydził polskie media, ujawniając wyniki swojego śledztwa wokół sfingowanych karier internetowych celebrytów (podczas gdy tradycyjne media bez weryfikacji zapraszały te osoby do swoich programów w charakterze „gwiazd”). Na platformie YouTube odnalazło się także wielu dziennikarzy (dziś także youtuberów), którzy w swoich materiałach poruszają tematykę śledczą, np. Rafał Ziemkiewicz, Anita Gargas, Piotr Nisztor, Andrzej Rozenek, Tomasz Piątek, Grzegorz Rzeczkowski. Wielu z nich miało jednak w swoim zawodowym życio- rysie do czynienia z (bardziej lub mniej profesjonalnym i etycznym) dziennikar- stwem śledczym, pracując w redakcjach mediów tradycyjnych. Autorka jednak celowo zawęziła swoje badania do wybranych wyżej postaci youtuberów, którzy wcześniej z dziennikarstwa śledczego (i dziennikarstwa w ogóle) się nie wywo- dzili, a dzięki swoim materiałom filmowym o charakterze śledczym, zmobilizo- wali do działania organy ścigania, zdemaskowali internetowe afery i stali się popularnymi twórcami, rozpoznawalnymi już nie tylko w środowisku interneto- wym, ale i dziennikarskim. Przedmiot badań stanowią działania, noszące znamiona dziennikarstwa śled- czego oraz filmowe publikacje internetowych twórców, określanych na potrzeby monografii terminem „youtuberów śledczych” w latach 2023-2025. Zakres ba- dań ograniczono do dwóch wybranych twórców: Sylwestra Wardęgi i Mikołaja Tylki, oraz filmów ich autorstwa o tematyce śledczej na platformie YouTube: MROCZNA TAJEMNICA STUU I YOUTUBERÓW: PANDORA GATE (Boxdel, Dubiel, Fagata) [WATAHA-Krulestwo [S. Wardęga], 2023b], Mroczna prze- szłość polskiego YouTuba [Konopskyy [M. Tylko], 2023], ECHO PANDORY – FAME (Prokuratura, Boxdel, Finanse, Kwoty za Kontrakty) [WATAHA-Krule- stwo [S. Wardęga], 2025]. Analizując wybrane materiały śledcze, autorka dążyła do odpowiedzi na py- tania: Czy mamy do czynienia z nową odsłoną audiowizualnego dziennikarstwa śledczego dedykowanego platformie YouTube? Czy tradycyjne wartości dzien- nikarstwa śledczego są respektowane przez youtuberów śledczych? Charakteryzując i analizując twórców internetowych oraz ich publikacje audiowizualne, autorka dąży do uzyskania odpowiedzi na pytania szczegółowe, dotyczące czterech obszarów badawczych: gatunku, standardów zawodu dzien- nikarza śledczego, języka publikacji oraz etyki. W kontekście gatunku analizowanych materiałów, pytania szczegółowe to: czy materiał audiowizualny publikowany na platformie YouTube przez wskaza- nych twórców cyfrowych może zostać uznany za reportaż śledczy? jakie zna- miona dziennikarskich gatunków telewizyjnych wyczerpuje taki materiał? czy mamy do czynienia z nowym gatunkiem medialnym, w którym da się wyodręb- nić stałe elementy? W kwestii przestrzegania standardów zawodu dziennikarza śledczego, przez internetowych twórców, autorka stawia pytania szczegółowe o to: czy youtube- rzy, wypełniający rolę dziennikarzy śledczych, choć zawodowo niezwiązani z żadną redakcją, mogą zostać nazwani dziennikarzami śledczymi? czy bliższym określeniem byłoby nowe – „youtuber śledczy”? jakie są zbieżności i rozbieżno- ści w metodologii pracy dziennikarzy śledczych a youtuberów? czy twórcy cy- frowi trzymają się zasad etycznych, których powinni przestrzegać dziennikarze śledczy (co najmniej zasad Karty Etycznej Mediów)? z jakich źródeł (z podzia- łem na formalne i nieformalne), korzystają przy publikacji materiałów youtube- rzy i czy źródła te są wiarygodne i zweryfikowane? czy youtuberzy są świadomi konsekwencji prawnych, wynikających z publikacji materiałów o charakterze śled- czym – jakie konsekwencje prawne ponieśli autorzy materiałów o Pandora Gate? Badając język publikacji, autorka koncentruje się na pytaniach: jakim języ- kiem przekazu (stylem językowym) posługują się w swoich materiałach, bada- nych pod kątem dziennikarstwa śledczego, youtuberzy oraz czy i w jakim zakre- sie obecna jest wulgaryzacja języka? W kontekście etyki, a w szczególności przekraczania w analizowanych pu- blikacjach norm etycznych przez twórców cyfrowych oraz właścicieli platformy YouTube, pytania szczegółowe, które stawia badaczka to: dlaczego platforma YouTube dopuszcza materiały wulgarne i seksualizację treści w publikacjach youtuberów? jak to się ma do regulaminu samej platformy? czy materiały you- tuberów śledczych mogą być kierowane do nieletniego odbiorcy? – zapisy regu- laminu platformy w kwestii ograniczeń wiekowych kontra rzeczywistość. Celom pracy podporządkowano jej strukturę. Rozdział 1 poświęcono mediom posttelewizyjnym i gatunkom charaktery- stycznym dla telewizyjnego dziennikarstwa śledczego. Autorka charakteryzuje i porównuje najpopularniejsze platformy i aplikacje mediów społecznościowych w Polsce (Facebook, Messenger, Instagram, X, Tik Tok, Twitch) w kontekście publikacji filmów. Szczegółowo charakteryzuje platformę YouTube, jako plat- formę wiodącą do publikacji wideo. Wskazuje na wzorce gatunków telewizyj- nych, charakterystyczne dla materiałów audiowizualnych, publikowanych na tej platformie. Przytacza funkcjonujące w literaturze badawczej definicje reportażu śledczego i interwencyjnego oraz cechy tego gatunku w ujęciu audiowizualnym. Rozdział 2 poświęcono charakterystyce standardów pracy dziennikarzy śled- czych. Autorka opisuje dotychczasową metodologię pracy dziennikarzy śled- czych, wykorzystanie i weryfikację źródeł informacji oraz standardy etyczne, którymi powinni kierować się dziennikarze w swojej pracy. Wskazuje także na cechy dobrego dziennikarza śledczego według różnych badaczy w przeglądzie literaturoznawczym. W rozdziale 3 autorka dokonuje przeglądu literatury polskiej i zagranicznej w poszukiwaniu definicji youtubera, influencera oraz newsfluencera. Powołując się na badania własne, prowadzone w środowisku internetowych twórców w 2016 roku, przedstawia koncepcje definicyjne youtubera oraz ich podział z uwagi na kategorie twórcze. Wprowadza do monografii nową kategorię „you- tubera śledczego”, wskazując na przesłanki uznania pracy youtuberów podobnej do pracy dziennikarzy śledczych. Rozdział 4 to szczegółowa charakterystyka youtuberów śledczych: Mikołaja Tylki (Konopskyy’ego) i Sylwestra Wardęgi oraz ich publikacji audiowizual- nych o charakterze śledczym na YouTubie. Autorka opisuje kontekst, bohaterów i konsekwencje #PandoraGate – pedofilskiej afery w środowisku internetowych twórców z 2023 roku. Szczegółowo scharakteryzowano następujące materiały na YouTubie dotyczące afery: MROCZNA TAJEMNICA STUU I YOUTUBERÓW: PANDORA GATE (Boxdel, Dubiel, Fagata) [WATAHA-Krulestwo, 2023b], Mroczna przeszłość polskiego YouTuba [Konopskyy, 2023], ECHO PANDORY – FAME (Prokuratura, Boxdel, Finanse, Kwoty za Kontrakty) [WATAHA-Krule- stwo, 2025]. Rozdział 5 to analiza internetowych twórców i ich publikacji w kontekście gatunku, etyki i standardów dziennikarstwa śledczego. Autorka dokonuje anali- zy jakościowej i ilościowej twórczości wybranych youtuberów i porównuje ich rolę do roli dziennikarza śledczego. Sprawdza materiały śledcze pod kątem: przynależności do gatunków telewizyjnych, w tym gatunku reportażu śledczego oraz standardów dziennikarzy śledczych, w tym: wykorzystania rodzajów źródeł informacji (formalnych i nieformalnych), wypełnienia standardów metodolo- gicznych pracy dziennikarzy śledczych oraz standardów etycznych (w tym we- ryfikacji zasad zawartych w Karcie Etycznej Mediów). Rozdział 6 poświęcony został językowi internetowych twórców oraz zagro- żeniom wynikającym z seksualizacji treści i wulgaryzacji języka w analizowa- nych materiałach youtuberów śledczych. Analiza ilościowa pokazuje, jak często autorzy publikacji przekraczali normy językowe, używając przekleństw i wulga- ryzmów, oraz czy dostatecznie je ocenzurowali (pod względem wizualnym i au- dialnym). Autorka wskazuje także na problemy w realizacji zasad regulaminu platformy YouTube, dotyczących ograniczeń wiekowych oraz dostarczania tre- ści wulgarnych i seksualnych małoletnim. W Zakończeniu autorka podsumowuje dotychczasowe badania i wyniki ana- liz, odpowiada na pytania badawcze, prezentuje nowe spojrzenie na youtubera jako na nowy zawód medialny.</jats:p>