Abstract
<jats:p>Analiza współczesnej telewizji pokazuje, że historia jej dorobku twórczego pozostaje opisana w sposób fragmentaryczny i niepełny. Jest to historia ulotna, co dodatkowo uzasadnia potrzebę systematycznych badań nad tym medium. Twórczość wielu autorów w dużej mierze pozostaje dziś niedostępna dla szer- szej publiczności, utracona lub ukryta w telewizyjnych archiwach. Przykładem takiej historii jest m.in. twórczość Brygidy Frosztęgi-Kmiecik – dziennikarki, której reportaże, wielokrotnie nagradzane, pozostają dziś niedostępne dla szerszej pu- bliczności, zamknięte w archiwach TVP Katowice. Jedną z przyczyn, ale nie jedyną, tego stanu rzeczy jest to, że rozwój technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT), w tym sztucznej inteligencji (AI), spowodował, że odbiór treści telewizyj- nych uległ i nadal ulega transformacji. Z upływem czasu znikają programy re- porterskie, m.in. wskutek wycofywania niektórych magazynów z ramówki, na- tomiast dostęp online do tych materiałów również w wielu przypadkach zostaje utracony. Na taki stan rzeczy wpływa wiele czynników: zmiany infrastruktury serwerów informatycznych, zmiana właściciela serwera, wdrożenie nowego sys- temu zarządzania treścią, zastosowanie innego szablonu korporacyjnego, a to generuje kolejne problemy z kompatybilnością CMS, co w efekcie powoduje rezygnację z niektórych treści. Także współczesny widz zmienia zachowania kon- sumpcyjne, coraz częściej korzystając z platform streamingowych, które nie tylko pozwalają na odbieranie transmisji online na żywo, ale również na żądanie. Popu- larne jest również korzystanie z telewizji nielinearnej, która pozwala na konsumo- wanie treści w dogodnym czasie i na wybranym urządzeniu. OTT (over the top) umożliwia odbiór bezpośredni treści za pomocą ogólnodostępnej sieci interne- towej. Dzięki nowym technologiom udostępniania treści w Internecie programy audiowizualne, zaprojektowane jako telewizyjne (do nadawania przez telewizję tradycyjną liniową), mogą być także wielokrotnie odtwarzane, archiwizowane i analizowane. Popularne stwierdzenie, że „jeśli czegoś nie ma w Internecie, to nie istnieje”, znajduje odzwierciedlenie w problemie dostępu do historycznych treści medialnych. Przedmiotem badań przedstawionych w monografii jest wybrany dorobek reportażowy Brygidy Frosztęgi-Kmiecik. Wstępna analiza jej dorobku pozwoliła stwierdzić, że jest autorką kilkuset reportaży telewizyjnych (zob. Aneks), a także szerokiego wachlarza innych form dziennikarskich, w tym informacji, felietonów oraz programów publicystycznych, spośród których kilka uzyskało wartościowe nagrody i wyróżnienia przyznane przez środowisko dziennikarskie. Badania skon- centrowano na nagrodzonych interwencyjnych reportażach telewizyjnych emi- towanych w Telewizji Polskiej. Stanowią one istotną część jej twórczości dzien- nikarskiej pokazującą warsztat pracy oraz siłę oddziaływania jej reportaży. Zakres badań przedstawionych w monografii ograniczono do ośmiu reportaży wyróż- nionych nagrodami. Taki wybór reportaży jest uzasadniony ich szczególną war- tością artystyczną i merytoryczną, a także wpływem, jaki wywarły na odbiorców oraz środowisko dziennikarskie. Materiał badawczy zgromadzono za pomocą kwerendy w archiwum Te- lewizji Katowice. Spis zrealizowanych materiałów przygotowano na podstawie analizy danych zawartych w systemie MAK funkcjonującym w tej instytucji. Weryfikację nagrodzonych reportaży przeprowadzano poprzez konfrontację z in- formacjami, które niegdyś były dostępne na stronie internetowej Magazynu Re- porterów Telewizji Katowice (niestety strona nie jest już dostępna), a także na podstawie rozmów z osobami bliskimi dziennikarce. Niewielka część wyróżnień w postaci dyplomów i statuetek zachowała się również u rodziców dziennikarki. Reportaże Cześć, do zobaczenia… oraz Brydzia powstały po śmierci Brygidy Frosztęgi-Kmiecik. Natomiast reportaż Ożeniony z kasą został zrealizowany w dziesiątą rocznicę śmierci dziennikarki. Opowiada on dalsze losy bohatera re- portażu Brygidy Frosztęgi-Kmiecik Wygrać emeryturę. Reportaż Moniki Meleń Król życia kontynuuje losy Janusza Świtaja. Na materiał badawczy składają się również uzasadnienia jury, które znalazły się w materiałach wewnętrznych Te- lewizji Polskiej, opracowane na potrzeby Przeglądu i Konkursu Dziennikarskie- go organizowanego przez TVP, a także inne dokumenty konkursowe, do których udało się dotrzeć. Badaniu poddano również wypowiedzi samej autorki reporta- ży, które zostały utrwalone w wywiadach telewizyjnych, internetowych i praso- wych. Na materiał składają się także wywiady pogłębione z bohaterami reporta- ży Brygidy Frosztęgi-Kmiecik oraz z jej współpracownikami. Celem pracy jest opis warsztatu Brygidy Frosztęgi-Kmiecik jako autorki reportaży interwencyjnych, zwłaszcza specyfiki jej podejścia do tematów spo- łecznych, politycznych i kulturowych, które stanowiły centralne punkty jej re- portaży, oraz próba uchwycenia wykorzystywanych przez reporterkę umiejętności. Dążąc do ustalenia charakterystycznych cech warsztatu reporterskiego Brygidy Frosztęgi-Kmiecik, poddano analizie jej dzieła audiowizualne, wypowiedzi au- towarsztatowe, dostępne opinie środowiska dziennikarskiego na temat jej pracy, a także relacje jej współpracowników oraz bohaterów reportaży. Analizując wy- brane reportaże telewizyjne, dążono także do przeglądu tematyki poruszanej przez dziennikarkę, ze szczególnym uwzględnieniem charakteru interwencji medialnych, które podejmowała w swoich materiałach. Umiejętność wyboru no- śnych społecznych tematów jest ważną cechą warsztatu reportera. Analizowane reportaże zostały opisane w taki sposób, aby uchwycić charakterystyczny styl narracyjny, konsekwencję tematyczną oraz sposób budowania relacji z odbiorcą. Ponadto ukazano wpływ reportaży Brygidy Frosztęgi-Kmiecik na kształtowanie opinii publicznej i postaw społecznych, a także na bohaterów jej reportaży. Aby osiągnąć założone cele badawcze, przeprowadzono analizę reportaży, wywiady pogłębione z bohaterami reportaży, a także analizę opinii jury w kon- kursach dziennikarskich i filmowych. Analizie poddano także materiały kontynuu- jące medialne interwencje. Przeprowadzone analizy ukierunkowano na prześle- dzenie tego, jak gatunek (reportaż interwencyjny) oraz postawa reportażystki wpłynęły na dalsze losy bohaterów reportażu. Na potrzeby analizy twórczości reportażowej Brygidy Frosztęgi-Kmiecik sformułowano podstawowe pytania badawcze: Które wyznaczniki gatunkowe telewizyjnego reportażu interwencyjnego za- wierają reportaże Brygidy Frosztęgi-Kmiecik? Jakie elementy warsztatu Brygidy Frosztęgi-Kmiecik mogły wpłynąć na losy bohatera oraz pozytywny odbiór reportaży potwierdzony przez nagrody/wyróż- nienia w konkursach dziennikarskich i filmowych? Pytania podstawowe poszerzono, zgodnie z metodą zaproponowaną w pra- cy, o kolejne, szczegółowe pytania badawcze pozwalające uchwycić znaczące walory reportaży oraz cechy warsztatu ich twórczyni. Pytania dotyczące warsz- tatu dziennikarki, które nasuwają się podczas analizy nagrodzonych reportaży telewizyjnych Brygidy Frosztęgi-Kmiecik, są następujące: Jakie konflikty występowały w nagrodzonych reportażach Brygidy Frosztęgi- -Kmiecik? W jaki sposób Brygida Frosztęga-Kmiecik budowała strukturę reportaży? Jakim językiem operowały te reportaże? Jak zmieniły się losy bohaterów nagrodzonych reportaży? Co doceniły w warsztacie dziennikarki osoby związane ze środowiskiem, oceniające dziennikarskie prace, jury? Jak mówią o niej osoby, które z nią pracowały: bohaterowie, współpracownicy? Na czym polega ponadczasowość reportaży Brygidy Frosztęgi-Kmiecik? Analizując warsztat dziennikarski Brygidy Frosztęgi-Kmiecik, dążąc do iden- tyfikacji strategii narracyjnych i wizualnych, zadano pytania: Jakie schematy narracyjne są stosowane (np. konflikt, śledztwo, dramat boha- tera)? Na czym polega interwencyjność reportaży Brygidy Frosztęgi-Kmiecik? Jakie środki audiowizualne (montaż, muzyka, kadrowanie) zostały wykorzy- stane? W jaki sposób twórcy budują napięcie, kreują bohaterów i wpływają na emo- cje widzów? Jakie elementy są eksponowane, a jakie pomijane? Czy dziennikarka jest widoczna w reportażu? Poprzez analizę środków audiowizualnych poszukiwano odpowiedzi na py- tania: Czy stosowane są efekty dźwiękowe i muzyka podkreślające emocjonalny charakter przekazu? Jakie są techniki kadrowania i oświetlenia? (np. plan szeroki, detal). W jaki sposób dziennikarka łączyła dźwięk z obrazem? Kolejne pytania zadano, aby zbadać sposób oddziaływania (wpływ) repor- tażu na odbiorców – widzów i bohaterów: Czy losy bohatera były kontynuowane w kolejnych reportażach? W jaki sposób widzowie zareagowali na reportaż? Czy była jakaś pomoc po emisji reportażu? Czy reportaż wpłynął na życie bohatera? Czy rozwiązał jakiś problem? W jaki sposób pracowała Brygida Frosztęga-Kmiecik? Odpowiedzi na te pytania przybliżają warsztat dziennikarski Brygidy Frosz- tęgi-Kmiecik, jej wkład w polski interwencyjny reportaż telewizyjny, a także stanowią podpowiedź zarówno dla dziennikarzy, jak i dla innych osób, które chciałyby się zająć reportażem telewizyjnym. Reportaże pokazują, w jaki sposób można budować interwencyjne reportaże tak, żeby miały moc sprawczą. Zgodnie z przyjętą metodologią badania przebiegały w siedmiu etapach: 1. Badania literaturowe nad reportażem interwencyjnym obejmujące analizę gatunkowych wyznaczników tego typu reportażu oraz proces jego tworzenia w ujęciu normatywnym. 2. Opracowanie metody analizy reportaży i innych wypowiedzi prowadzącej do opisu warsztatu pracy twórcy reportaży interwencyjnych. 3. Gromadzenie materiału badawczego – kwerenda w archiwum Telewizji Ka- towice. 4. Charakterystyka dorobku Brygidy Frosztęgi-Kmiecik i nagrodzonych repor- taży – analiza zgromadzonego materiału, czyli nagrodzonych reportaży we- dług następującej kolejności: temat, struktura, stylistyka, pragmatyka oraz wyznaczniki gatunkowe reportaży. 5. Analiza wypowiedzi jury, dokumentów konkursowych, wypowiedzi współ- pracowników. 6. Analiza losów bohaterów po emisji reportażu – wywiady pogłębione. 7. Opracowanie wniosków. Celom monografii podporządkowano jej strukturę. W rozdziale pierwszym przedstawiono teoretyczne podstawy reportażu te- lewizyjnego jako gatunku medialnego. Uwagę skoncentrowano na reportażu interwencyjnym, na jego istocie oraz na sposobie konstruowania przez autora. Przedstawiono także wyznaczniki gatunkowe pozwalające ustalić, czy dany repor- taż można uznać za przynależny do gatunku telewizyjny reportaż interwencyjny. Rozdział drugi poświęcono metodologicznym podstawom analizy reporta- żu telewizyjnego. Na potrzeby badań opracowano metodologię analizy reportaży interwencyjnych, wykorzystując koncepcję gatunkową Marii Wojtak dopełnioną wyznacznikami gatunku zaproponowanymi przez Kazimierza Wolnego-Zmorzyń- skiego. Wprowadzono modyfikację kolejności analizy zaproponowanej przez Marię Wojtak w pracy Gatunki prasowe [Wojtak, 2004, s. 16-17]. Zapropono- wano, aby najpierw analizować treść (fabułę), następnie strukturę reportażu (nar- rację), stylistykę i na końcu pragmatykę. Analizując tematykę (aspekt poznaw- czy), czyli dobór tematów (zagadnień), sposób ich prezentacji (punkt widzenia, zakres stopień szczegółowości, postawę podmiotu wobec podjętej tematyki), a także hierarchię wartości i inne składniki wizji świata, zaproponowano, aby uwagę zwracać na cechy specyficzne dla gatunku, jakim jest reportaż, a zwłasz- cza interwencyjny reportaż telewizyjny. Tę propozycję dopełnia kolejny wymiar analizy reportażu zgodnie z ujęciem Kazimierza Wolnego-Zmorzyńskiego (wy- znaczniki gatunkowe reportażu i reportażu interwencyjnego). Po zbadaniu specyfiki interwencyjnego reportażu telewizyjnego oraz opra- cowaniu metodologii analizy zarówno samych reportaży, jak i warsztatu ich twórców podjęto badania empiryczne o charakterze jakościowym. Wyniki tych badań przedstawiono w trzech kolejnych rozdziałach. W trzecim rozdziale do- konano charakterystyki nagrodzonych reportaży Brygidy Frosztęgi-Kmiecik. Czwarty rozdział prezentuje wyniki analizy gatunkowej wybranych interwen- cyjnych reportaży telewizyjnych autorstwa Brygidy Frosztęgi-Kmiecik, ukazu- jące nie tylko wartość dorobku dziennikarki, ale także jej warsztat pracy, którego efekt – choć ukryty w strukturze narracyjnej i środkach wyrazu – ujawnia się w sposobie kształtowania relacji z odbiorcą i oddziaływaniu społecznym. W pią- tym rozdziale przedstawiono wyniki badań nad warsztatem reporterki uzyskane poprzez analizę bezpośrednich wypowiedzi współpracowników, bohaterów jej reportaży oraz jej osobistych na temat warsztatu. Uwagę skoncentrowano na tym, co – zdaniem autorki – jest w jej warsztacie najważniejsze – na relacjach między twórczynią reportaży a bohaterami jej reportaży. W zakończeniu podsumowano wyniki badań oraz nakreślono kierunki dal- szych prac badawczych nad dorobkiem twórczym Brygidy Frosztęgi-Kmiecik. Praca wpisuje się w nurt badań medioznawczych, w których szczególną rolę odgrywa refleksja nie tylko nad utworami medialnymi, ale także nad warsztatem dziennikarza, etyką dziennikarską, społeczną funkcją reportażu oraz sposobami dokumentowania rzeczywistości. Jednocześnie stanowi próbę przywrócenia pa- mięci o jednej z mniej obecnych w przestrzeni publicznej, choć zasłużonych po- staci polskiego dziennikarstwa telewizyjnego. Autorka chciałaby podziękować Recenzentce, Pani prof. dr hab. Magdale- nie Ślawskiej, za rzetelną ocenę pracy, konstruktywne wskazówki oraz życzliwe podejście, które przyczyniły się do udoskonalenia ostatecznego kształtu książki. Ogromne podziękowania kieruje również do Pana prof. dr. hab. Jerzego Gołu- chowskiego za mobilizację, wsparcie i wskazanie właściwego kierunku działania.</jats:p>