Abstract
<jats:p>Unia Europejska nieustannie zmaga się z koniecznością adaptacji do zmie- niających się uwarunkowań społecznych, gospodarczych i geopolitycznych. W ostatnich latach kryzysy energetyczne, zakłócenia w globalnych łańcuchach dostaw, dynamiczny rozwój technologii cyfrowych, intensyfikacja cyberzagro- żeń, narastające napięcia międzynarodowe stworzyły nowe wyzwania dla Wspólnoty. Odpowiedzi na nie znajdują się w redefinicji wielu unijnych polityk oraz poszukiwaniu nowych instrumentów, które zwiększyłyby odporność UE na pojawiające się szoki zewnętrzne, a jednocześnie wsparłyby jej transformację w kierunku zrównoważonego rozwoju. Celami głównymi niniejszej monografii są identyfikacja współczesnych za- grożeń i wyzwań zewnętrznych stojących przed Unią Europejską oraz przedsta- wienie jej reakcji i działań podejmowanych w odpowiedzi na te zewnętrzne za- grożenia i wyzwania we współczesnej gospodarce. W powiązaniu z ogólnymi założeniami sformułowano następujące cele szczegółowe: – zbadanie istoty, wymiarów i obszarów rezyliencji (resilience) gospodarki, – zidentyfikowanie czynników, instrumentów, barier oraz miar rezyliencji go- spodarki, – zaprezentowanie wybranych działań sprzyjających zwiększaniu rezyliencji podejmowanych na poziomie międzynarodowym, – przedstawienie najważniejszych programów i działań podejmowanych przez UE na rzecz zrównoważonego rozwoju oraz identyfikacja postępów w zakre- sie osiągania celów zrównoważonego rozwoju, – identyfikacja i charakterystyka wyzwań wynikających ze współczesnego postępu naukowo-technicznego dla polityki i gospodarki Wspólnoty, – ocena potencjalnego wpływu zidentyfikowanych wyzwań technologicznych na rozwój Unii Europejskiej, – identyfikacja miejsca UE w globalnych łańcuchach wartości (GVCs), ich wpływu na stabilność gospodarczą Unii oraz podejmowanych przez Unię działań w celu budowania odporności na zakłócenia w GVCs, – omówienie wyzwań stojących przed polityką energetyczną Unii Europejskiej oraz ocena podejmowanych działań na rzecz bezpieczeństwa energetycznego i zrównoważonego rozwoju, – identyfikacja i przedstawienie wyzwań w zakresie unijnej polityki transpor- towej w aspekcie zewnętrznych uwarunkowań, – identyfikacja i charakterystyka zewnętrznych wyzwań polityki cyberbezpie- czeństwa UE. Praca składa się ze wstępu i siedmiu rozdziałów. Przedmiot badań prowa- dzonych w pierwszym rozdziale stanowią idea i koncepcja rezyliencji. Przed- stawiono w nim pojęcie oraz istotę rezyliencji, omówiono jej wymiary i obszary. Scharakteryzowano czynniki i bariery rezyliencji. Opisano FM Resilience Index jako miarę rezyliencji. W ostatniej części rozważań skoncentrowano się na iden- tyfikacji i prezentacji działań Unii Europejskiej zmierzających do kreacji i po- prawy rezyliencji. Rozdział drugi koncentruje się na wybranych programach i działaniach rea- lizowanych na rzecz rozwoju zrównoważonego w UE. Przedstawiono także postępy Unii i państw członkowskich w osiąganiu celów zrównoważonego roz- woju, szczegółowo omawiając cele, odnośnie do których uzyskano najlepsze postępy w ich realizacji, a także te niezadawalające. Wskazano na rolę polityki spójności w realizacji celów zrównoważonego rozwoju oraz w łagodzeniu skut- ków społecznych związanych z ich osiąganiem. W trzecim rozdziale przeanalizowano miejsce Unii Europejskiej w global- nych łańcuchach wartości (GVCs). W pierwszej kolejności skoncentrowano się na poziomie jej uczestnictwa w łańcuchach wartości, uwzględniając powiązania globalne (GVCs) i regionalne, a następnie omówiono jej pozycję GVCs. W dal- szej części rozdziału podjęto temat niebezpieczeństw związanych z uczestnic- twem ugrupowania w globalnej sieci produkcyjnej (w szczególności uzależnie- nia od dostaw z zagranicy), a także działań podejmowanych we Wspólnocie w celu budowania odporności na zakłócenia w GVCs. Rozdział czwarty dotyczy technologicznych wyzwań dla Unii Europejskiej w kontekście aktualnych uwarunkowań gospodarczo-politycznych. Składa się on z czterech części tematycznych. W pierwszej z nich wskazano na najważniejsze cechy współczesnego postępu naukowo-technicznego, które rodzą specyficzne wyzwania związane z potrzebą jednoczesnego wykorzystania potencjału nowych technologii cyfrowych oraz zapewnienia ochrony przed wynikającymi z tego zagrożeniami. Zarysowano przy tym także dynamikę międzynarodowych sto- sunków polityczno-gospodarczych w kontekście wybuchu wojny technologicz- nej między USA i Chinami. Druga część rozdziału zawiera charakterystykę luki inwestycyjnej UE w zakresie zapewniania podstawowych czynników dla rozwo- ju technologicznego, tj. nakładów na B+R oraz kapitał ludzki. W trzeciej części wyspecyfikowano wyzwania dla Unii związane z funkcjonowaniem europej- skich przedsiębiorstw technologicznych, zarówno w segmencie dużych global- nych korporacji (tzw. big techów), jak i małych innowacyjnych start-upów. W czwartej natomiast omówiono zakres i charakter unijnych działań regulacyj- nych na rynku zaawansowanych technologii oraz wyzwania z tym się wiążące w kontekście aktualnej rywalizacji o dominację technologiczną. Cyberbezpieczeństwo, któremu poświęcono rozdział piąty, stanowi jedno z kluczowych wyzwań dla Unii Europejskiej w dobie cyfrowej transformacji. Przedstawiono główne wyzwania w tym obszarze, które obejmują ochronę infra- struktury krytycznej, walkę z dezinformacją, zapewnienie suwerenności techno- logicznej oraz wzmocnienie współpracy w zakresie cyberobrony. Wskazano na sukcesy i porażki Wspólnoty w dziedzinie cyberbezpieczeństwa oraz na nowe, pojawiające się przed UE zadania w tym zakresie. Rozdział szósty porusza kwestie dotyczące wyzwań wynikających z ze- wnętrznych uwarunkowań, które wpływają na realizację unijnej polityki trans- portowej oraz na podmioty świadczące i korzystające z usług transportowych na jej obszarze. W pierwszej części rozdziału, na podstawie wybranych dokumen- tów polityki transportowej, przeanalizowano jej ewolucję w ostatnich trzech dekadach, wskazując na jej dynamiczne dostosowywanie się do wewnętrznych potrzeb oraz rosnące znaczenie kwestii środowiskowych i klimatycznych w naj- nowszych strategiach. W dalszej części opisano wybrane kategorie zewnętrz- nych wyzwań (takich jak ryzyko geopolityczne, rosnąca presja konkurencyjna i inne), podając przykłady dla realizacji polityki transportowej oraz ich wpływ na podmioty świadczące usługi transportowe mające swoją siedzibę na terenie UE i podlegające pod unijne regulacje. Zwrócono uwagę na potencjalne współ- występowanie i wzajemne interakcje pomiędzy poszczególnymi typami wyzwań (np. ryzyko geopolityczne wzmacnia presję konkurencyjną, zwłaszcza ze strony azjatyckich przewoźników) oraz pojawiający się konflikt interesu między reali- zacją celów polityki transportowej (wynikających i zależnych od polityki klima- tycznej), mające wpływ na utrzymanie konkurencyjności sektora transportowego UE na arenie międzynarodowej. Rozdział siódmy dotyczy ewolucji polityki energetycznej Unii Europejskiej w kontekście narastających wyzwań geopolitycznych oraz rosnącego znaczenia bezpieczeństwa energetycznego. W pierwszej części rozdziału przeanalizowano wpływ konfliktu zbrojnego w Ukrainie na unijną strategię energetyczną, ze szczególnym uwzględnieniem zagrożeń związanych z uzależnieniem od importu surowców z państw trzecich. Następnie przedstawiono działania podejmowane przez UE w celu dywersyfikacji źródeł energii, ograniczenia zależności od do- staw zewnętrznych – zwłaszcza gazu ziemnego i krytycznych surowców techno- logicznych – oraz budowy bardziej odpornego i zrównoważonego systemu ener- getycznego. W dalszej części omówiono nowe zagrożenia technologiczne i regulacyjne, wynikające m.in. z dynamicznych zmian w globalnych łańcuchach wartości oraz napięć handlowych między Chinami a Stanami Zjednoczonymi, które wpływają na autonomię strategiczną UE. Ostatnia część rozdziału została poświęcona ocenie skuteczności kluczowych strategii energetycznych Unii, ta- kich jak REPowerEU, oraz identyfikacji obszarów wymagających dalszych dzia- łań w celu zapewnienia jej długofalowego bezpieczeństwa energetycznego. Autorami monografii są pracownicy Uniwersytetu Ekonomicznego w Ka- towicach, którzy przedstawili wybrane problemy doświadczane współcześnie przez Unię Europejską na podstawie bogatej literatury przedmiotu, w tym aktu- alnych danych statystycznych. W pracy wykorzystano zróżnicowane metody badawcze, w tym analizę i krytykę piśmiennictwa, badanie dokumentów, analizę i konstrukcję logiczną. Niniejsza monografia skierowana jest do szerokiego gro- na odbiorców: pracowników naukowych, studentów, praktyków gospodarczych i osób zainteresowanych problematyką funkcjonowania UE.</jats:p>