Abstract
<jats:p>Specjalne strefy ekonomiczne funkcjonują w Polsce od 1994 r. Od tamtej pory na stałe wpisały się w system zachęt inwestycyjnych, skutecznie stymulując rozwój przedsiębiorczości i nowych inwestycji. W tym czasie działalność stref wielokrotnie podlegała ocenie pod względem ich efektywności, jednak przeważnie ocena przy- bierała perspektywę makroekonomiczną, podsumowującą wpływ stref na gospodar- kę narodową. Natomiast dużo mniej uwagi poświęca się ocenie efektów działania stref z perspektywy mikroekonomicznej, tj. weryfikacji wpływu strefy na sytuację finansową danego przedsiębiorstwa działającego w jej ramach. Dla przedsiębiorców główną korzyścią z tytułu funkcjonowania w strefie jest zwolnienie z podatku dochodowego – od osób prawnych lub fizycznych, w zależności od formy prowadzenia działalności przez danego przedsiębiorcę. Wartość zwolnienia jest uwzględniana przez te przedsiębiorstwa w rachunku opłacalności inwestycji, na podstawie którego podejmują one decyzję o rozpo- częciu danej inwestycji i ulokowaniu jej w specjalnej strefie ekonomicznej. W związku z powyższym możliwość oszacowania przez przedsiębiorstwa rze- czywistej korzyści z tytułu zwolnienia z podatku dochodowego w specjalnej strefie ekonomicznej jest niezbędna do podjęcia przez nie racjonalnej decyzji o rozpoczęciu działalności w specjalnej strefie ekonomicznej. Zasady kalkulacji wartości pomocy publicznej udzielanej w różnych for- mach, w tym w formie zwolnienia z podatku dochodowego, wynikają z przepi- sów dotyczących pomocy publicznej. Równocześnie, ze względu na formę po- mocy publicznej w specjalnych strefach ekonomicznych udzielanej jako zwolnienie z podatku dochodowego, na wartość tego zwolnienia mają wpływ również przepisy podatkowe i ich wykładnia dokonywana przez organy podat- kowe i sądowe w interpretacjach podatkowych i orzecznictwie. W praktyce oka- zuje się często, że wartość uzyskanej pomocy w formie zwolnienia podatkowego ustalona na podstawie przepisów podatkowych i orzecznictwa odbiega od warto- ści pomocy określonej zgodnie z przepisami o pomocy publicznej. W związku z powyższym pojawiła się potrzeba usystematyzowania tematu wartości pomocy publicznej w formie zwolnienia z podatku dochodowego w specjalnych strefach ekonomicznych. Ponadto z perspektywy osób zarządza- jących przedsiębiorstwami kluczowe jest posiadanie narzędzia, które pozwoli im na oszacowanie rzeczywistej wartości korzyści finansowej z tytułu zwolnienia z podatku dochodowego w strefie. W niniejszej pracy podjęto próbę opracowa- nia metody szacowania tej wartości. Przedmiotem rozważań było ustalenie, czy uzyskanie pomocy publicznej w specjalnej strefie ekonomicznej w formie zwolnienia z podatku dochodowego od osób prawnych prowadzi do wzrostu wartości przedsiębiorstwa. W tym kon- tekście celem głównym pracy było opracowanie praktycznego narzędzia dla przedsiębiorców strefowych pozwalającego na pomiar rzeczywistej korzyści wynikającej ze zwolnienia podatkowego w strefie. Natomiast celem pomocni- czym była ocena wpływu różnic pomiędzy zasadami kalkulacji wartości pomocy publicznej w formie zwolnienia strefowego ustalonymi w przepisach a regułami wynikającymi ze stanowisk organów podatkowych i orzecznictwa sądowego na zmianę wartości przedsiębiorstwa. W ramach celu głównego dokonano adaptacji modelu ekonomicznej warto- ści dodanej (𝐸𝑉𝐴), tak by wypracować metodę szacowania wartości pomocy publicznej w specjalnych strefach ekonomicznych w formie zwolnienia z podat- ku dochodowego od osób prawnych z perspektywy przedsiębiorstwa. Następnie opracowana metoda podlegała walidacji poprzez jej zastosowanie do estymowa- nia wartości pomocy publicznej w formie zwolnienia strefowego w wybranych przedsiębiorstwach (studia przypadków). Warto nadmienić, że specjalne strefy ekonomiczne w pierwotnym kształcie funkcjonują do końca 2026 r., ponieważ w 2018 r. wprowadzono nowy system udzielania zachęt przedsiębiorstwom w formie zwolnienia z podatku dochodo- wego na podstawie ustawy o wspieraniu nowych inwestycji. Pierwsi przedsię- biorcy korzystający ze zwolnienia podatkowego na nowych zasadach mają nadal bardzo ograniczoną historię, która jest niewystarczająca dla kompleksowej ana- lizy. W rezultacie w niniejszej pracy skoncentrowano się na ocenie efektów dla przedsiębiorców działających w pierwotnym systemie, z uwagi na wystarczającą perspektywę czasową pozwalającą na ocenę skutków w dłuższym okresie. W świetle powyższego, należy podkreślić, że główne różnice pomiędzy nowym a poprzednim systemem zachęt dotyczą zasad ubiegania się o zwolnie- nia podatkowe. Nowy system pozwala na skorzystanie z tej preferencji w każdej lokalizacji w Polsce pod warunkiem spełnienia odpowiednich kryteriów podzie- lonych na kryteria ilościowe i jakościowe, podczas gdy w poprzednim systemie ta możliwość była ograniczona do konkretnych obszarów terytorialnych. Nato- miast zasady korzystania ze zwolnienia, w szczególności w zakresie sposobu kalkulacji przysługującej wartości pomocy publicznej oraz sposobu rozliczeń podatkowych, w nowym systemie działają analogicznie jak w poprzednim. W rezultacie można stwierdzić, że opisana w niniejszej pracy metoda jest ade- kwatna i będzie mogła być stosowana do zwolnienia uzyskiwanego na podsta- wie ustawy o wspieraniu nowych inwestycji, mimo iż została opracowana na podstawie zasad i przykładów związanych z działalnością w specjalnych stre- fach ekonomicznych. Równocześnie wnioski z badań przeprowadzonych z wy- korzystaniem opracowanej metody będą mogły określać kierunek przyszłych zmian w zakresie zasad ustalania wartości pomocy publicznej w legislacji, pi- śmiennictwie i orzecznictwie dotyczącym nowego systemu zachęt. Dodatkowo zaproponowana metoda potencjalnie może znaleźć zastosowa- nie również do innych form pomocy publicznej, takich jak dotacje, subwencje, ulgi podatkowe czy preferencyjne kredyty lub pożyczki. Stąd w opracowanej metodzie posłużono się ogólnym sformułowaniem: wartość pomocy publicznej netto (𝑃𝐴𝑁𝑉 – public aid net value), aby podkreślić jej uniwersalność. Niemniej jednak aplikacja proponowanej metody do innych form pomocy powinna zostać poprzedzona analogiczną walidacją, jaką przeprowadzono i opisano w niniejszej pracy w odniesieniu do zwolnienia strefowego. Podobnie warto wyjaśnić, że w części praktycznej praca odnosi się do zwolnienia z podatku dochodowego od osób prawnych, co wynika z chęci za- chowania spójności wywodu, porównywalności analizowanych przypadków i ograniczenia dodatkowych elementów i uwarunkowań o znikomym wpływie na wnioski końcowe. Podatek dochodowy od osób fizycznych posiada bowiem pewne zasady o odmiennym uregulowaniu niż w przypadku podatku dochodo- wego od osób prawnych. Warto wskazać, że zgodnie z Informacją o realizacji ustawy o specjalnych strefach ekonomicznych (stan na 31 grudnia 2024 r.), przygotowaną przez Ministerstwo Rozwoju i Technologii, liczba podatników podatku dochodowego od osób fizycznych korzystających ze zwolnienia w stre- fie jest generalnie wielokrotnie mniejsza niż podatników podatku dochodowego od osób prawnych (w 2023 r. było to odpowiednio 56 podatników PIT i 642 podatników CIT). Jedynie w latach 2019-2020 zanotowano skokowy wzrost zainteresowania zwolnieniem strefowym wśród podatników podatku PIT (w 2020 r. odpowiednio: 983 podatników PIT i 855 podatników CIT; był to jedyny rok w historii, w którym liczba podatników PIT korzystających ze zwol- nienia strefowego przekroczyła liczbę podatników CIT), ale już od 2021 r. liczba podatników PIT stopniowo spadała. W 2023 r. podatnicy PIT stanowili niecałe 10% wszystkich korzystających ze zwolnienia podatkowego z tytułu działalno- ści w specjalnej strefie ekonomicznej czy na podstawie ustawy o wspieraniu nowych inwestycji, a dominującą grupę beneficjentów stanowili podatnicy CIT. Niezależnie od powyższego, ponieważ zwolnienie podatkowe w strefie jest dostępne zarówno dla spółek kapitałowych, jak i osobowych, w niniejszej pracy podmioty korzystające ze zwolnienia strefowego są nazywane zamiennie „przed- siębiorstwami” lub „przedsiębiorcami”. Warto również wyjaśnić, że w innych pu- blikacjach o tej tematyce często używane są też określenia „inwestor” lub „in- westor strefowy”, z których w niniejszej pracy świadomie zrezygnowano, żeby uniknąć rozpowszechnionych w nauce finansów konotacji z udziałowcami. W ramach opracowanej metody – opierając się na przyjętym w teorii finan- sów paradygmacie maksymalizacji wartości rynkowej przedsiębiorstwa – przy- jęto, że realizacja inwestycji w specjalnej strefie ekonomicznej jest uzasadniona, jeśli prowadzi do większego wzrostu wartości przedsiębiorstwa niż realizacja tej samej inwestycji poza strefą. W pracy świadomie pominięto perspektywę otocze- nia przedsiębiorstwa wynikającą z teorii interesariuszy, gdyż celem pracy było ustalenie wartości zwolnienia strefowego dla podmiotu (przedsiębiorstwa) z niego korzystającego, a nie dla ogółu społeczeństwa czy wszystkich interesariuszy. W związku z powyższym proponowaną metodę szacowania wartości po- mocy publicznej w formie zwolnienia z podatku dochodowego od osób praw- nych w specjalnych strefach ekonomicznych oparto na ekonomicznej wartości dodanej (𝐸𝑉𝐴) jako mierniku wartości przedsiębiorstwa. Miara ta została wy- brana jako najbardziej odpowiednia do kompleksowego odzwierciedlenia wszystkich długoterminowych zjawisk finansowych wynikających z korzystania ze zwolnienia z podatku dochodowego od osób prawnych w strefie, m.in. zmia- ny w wielkości dźwigni operacyjnej, zmiany pozaodsetkowej tarczy podatkowej oraz zmiany dźwigni finansowej. Ponadto – z uwagi na wieloletni charakter zwolnienia podatkowego w strefie – w celu odzwierciedlenia długoterminowej perspektywy w formie zagregowanej i oszacowania sumarycznego wpływu dzia- łalności w strefie na wartość przedsiębiorstwa w opracowanej metodzie wyko- rzystano miarę rynkowej wartości dodanej (𝑀𝑉𝐴). Wyniki otrzymane przy wy- korzystaniu zaproponowanej w niniejszej pracy metody podlegały następnie porównaniu z wartościami wyliczonymi na podstawie obowiązujących przepi- sów i zasad dotyczących kalkulacji wartości pomocy publicznej w formie zwol- nienia z podatku dochodowego w specjalnej strefie ekonomicznej. Do badania przy pomocy studiów przypadków wybrano cztery różne przed- siębiorstwa działające w strefie ekonomicznej przez okres nie krótszy niż pięć lat. Wszystkie wyselekcjonowane podmioty działają na terenie Katowickiej Spe- cjalnej Strefy Ekonomicznej, jednak różnią się w zakresie: wielkości podmiotu (trzy podmioty o statusie dużego przedsiębiorcy i jeden o statusie średniego przedsiębiorcy), branży (elektromaszynowa, motoryzacyjna, papiernicza i maszynowa), daty uzyskania pierwszego zezwolenia na prowadzenie działalności w spe- cjalnej strefie ekonomicznej (1998 r., 2000 r., 2005 r., 2014 r.), a w efekcie – długości okresu korzystania ze zwolnienia podatkowego (6, 14, 17 i 20 lat) oraz rodzaju obowiązujących dany podmiot przepisów, liczby posiadanych zezwoleń na prowadzenie działalności na terenie strefy (dwa podmioty z jednym zezwoleniem, jeden podmiot z trzema i jeden z pię- cioma zezwoleniami). Zakres czasowy przeprowadzonego badania obejmował okres zaczynający się od roku otrzymania pierwszego zezwolenia przez dany podmiot. Jeden z bada- nych podmiotów zakończył korzystanie ze zwolnienia strefowego w 2014 r., drugi w 2018 r. Dla podmiotów nadal korzystających ze zwolnienia strefowego, z uwagi na znaczące anomalia w danych finansowych występujące z powodu pandemii COVID-19 w 2020 r., podjęto decyzję o wyłączeniu tego roku z badań. W efek- cie dla pozostałych dwóch badanych podmiotów analiza zakończyła się na da- nych za 2019 r. W związku z powyższym większość aktów prawnych, w szczególności doty- czących specjalnych stref ekonomicznych, została przytoczona w pracy w brzmieniu obowiązującym na 31 grudnia 2019 r. Niniejsza publikacja jest prezentacją najważniejszych rozważań i wniosków z badań prowadzonych przez autorkę w ramach rozprawy doktorskiej. Może ona stanowić cenną lekturę zarówno dla przedstawicieli środowisk biznesowych, tj. menedżerów zarządzających przedsiębiorstwami rozważającymi ubieganie się o zwolnienie strefowe lub z niego korzystającymi, doradców i analityków, jak i dla przedstawicieli władzy ustawodawczej oraz organów podatkowych, kreują- cych zasady wykorzystania tego zwolnienia i kalkulacji jego wartości. Jak już wspomniano, publikacje dotyczące specjalnych stref ekonomicz- nych dostępne na rynku koncentrują się przeważnie na ocenie funkcjonowania tego instrumentu z perspektywy makroekonomicznej. Nieliczne pozycje książ- kowe, które przyjmują perspektywę mikroekonomiczną, dotyczą analizy kon- kretnych regulacji prawnych i przyjętej praktyki w celu minimalizowania ryzyka podatkowego (tzw. komentarze prawniczo-podatkowe). W tym kontekście ni- niejsza publikacja wypełnia lukę na rynku wydawniczym, przedstawiając aspek- ty związane z działalnością w specjalnej strefie ekonomicznej z perspektywy ich wpływu na wartość przedsiębiorstwa. Dzięki temu wnioski z tej pracy pomogą osobom zarządzającym w podejmowaniu przez nich świadomych decyzji doty- czących nowych inwestycji i ich ulokowania w strefie.</jats:p>