Abstract
<jats:p>W dwóch krańcowo odmiennych sferach: środowiska naturalnego i technolo- gii informatycznych, zachodzą dynamiczne zmiany mające coraz większy wpływ na codzienne życie. Zjawiska, takie jak zmiany klimatyczne czy przenikanie odpadów do środowiska, są dostrzegalne nawet bez konieczności prowadzenia wyspecjalizowanych badań, choć i te bez jakichkolwiek wątpliwości potwier- dzają występowanie tych zjawisk. Wpływ rozwoju technologii informatycznych, a zwłaszcza internetowych na funkcjonowanie przedsiębiorstw i konsumentów również jest zauważalny. Firmy niewykorzystujące mechanizmów promocji w Internecie czy konsumenci nierobiący zakupów on-line należą dziś do rzadko- ści. W wymienione trendy muszą wpisywać się również modele ekonomiczne. W warunkach dominującego obecnie linearnego modelu produkcji i konsumpcji, bez większych przeszkód można zaobserwować dobrą adaptację nowoczesnych rozwiązań, w tym technologii internetowych. Pozwala to z jednej strony na wzrost ekonomicznej efektywności przedsiębiorstw, z drugiej z kolei udostępnia kon- sumentom bogatą ofertę produktów, zróżnicowanych pod względem ceny i jakości. Zdecydowanie gorzej należy ocenić model linearny w kategoriach efektywności środowiskowej. Nie da się ukryć, że zasadniczą słabością tego modelu jest brak uwzględniania wpływu na środowisko naturalne, przez co jest on przedmiotem szerokiej krytyki w naukach ekonomicznych, a zwłaszcza w ekonomii środowi- ska. Krytyki tej podjęli się m.in. następujący badacze: B. Poskrobko, B. Fiedor, A. Graczyk, K. Górka, T. Żylicz, S. Czaja, D. Kiełczewski, E. Lorek, T. Borys i E. Kośmicki. Odwrócenie tych negatywnych trendów upatrywane jest w przestawieniu światowej gospodarki na tory rozwoju zrównoważonego. Zmiana taka wymaga udziału szerokiego grona interesariuszy, obejmującego zarówno przedsiębior- stwa, jak i konsumentów. Perspektywy takich zmian stały się swoistym kataliza- torem dla ugruntowania nowego pola badawczego w naukach ekonomicznych, wiążącego się z koncepcją gospodarki okrężnej. W ramach tej tematyki prowa- dzone są badania na temat modeli biznesowych przedsiębiorstw, nowych regula- cji prawnych, a także instrumentów oddziałujących na konsumentów. Skłonienie konsumentów do przyjęcia postaw zgodnych z modelem gospodarki okrężnej może odbywać się w drodze regulacji prawnych, jak przykładowo zakaz sprze- daży talerzyków i sztućców wykonanych z tworzyw sztucznych, ale możliwa jest również zmiana pod wpływem innych czynników, w tym technologicznych. Jednym z zagadnień, zarysowujących się w obrębie opisanej tematyki, jest wpływ rozwoju technologii informatycznych na środowisko przyrodnicze. Wek- tory tego wpływu obejmują zarówno aspekty fizykalne związane ze zużyciem surowców i energii koniecznych dla wytworzenia i funkcjonowania infrastruktury informatycznej, jak i aspekty ekonomiczne związane ze zmianami w schematach funkcjonowania konsumentów. Z przeglądu literatury przedmiotu dotyczącej pro- blematyki istniejącej na osi gospodarka okrężna – postawy konsumentów – tech- nologie internetowe wynika luka badawcza obejmująca kształtowanie się postaw konsumentów pod wpływem czynników ekonomicznych, środowiskowych, spo- łecznych i technologicznych oraz roli tych postaw w rozwoju gospodarki okręż- nej. Luka ta, opisana na końcu rozdziału 2, ujawnia istnienie praktycznie nieeks- plorowanego pola badawczego w obszarze ekonomii zrównoważonego rozwoju. Tak wyznaczony kierunek badawczy przyświecał również przedstawionej pracy. Pozwoliło to na sformułowanie celu teoretyczno-poznawczego, jakim jest okre- ślenie roli i miejsca koncepcji gospodarki okrężnej w ekonomii zrównoważone- go rozwoju. Z kolei celem empirycznym jest identyfikacja ekonomicznych, spo- łecznych, środowiskowych i technologicznych uwarunkowań wykorzystania technologii internetowych przez polskich konsumentów w rozwoju gospodarki okrężnej. Z postawionymi celami wiążą się następujące pytania badawcze: 1. Jaki związek występuje pomiędzy modelem gospodarki okrężnej a zrówno- ważoną konsumpcją, będącą jednym z celów zrównoważonego rozwoju? 2. Czy technologie internetowe mają wpływ na przyjmowanie przez polskich konsumentów postaw zgodnych z modelem gospodarki okrężnej? 3. Jakie czynniki ekonomiczne, społeczne, środowiskowe lub technologiczne skłaniają konsumentów do wykorzystania technologii internetowych w po- stawach zgodnych z modelem gospodarki okrężnej? 4. Jakie czynniki działają hamująco na wykorzystanie technologii interneto- wych przez polskich konsumentów w postawach zgodnych z modelem go- spodarki okrężnej? 5. Jaką kategorią trwałości wyróżnia się rola technologii internetowych w kształ- towaniu się gospodarki okrężnej w Polsce? Realizacja celu teoretyczno-poznawczego wiązała się z zastosowaniem me- tody desk study. Wykorzystana została analiza krajowej i zagranicznej literatury obejmującej takie zagadnienia, jak: gospodarka okrężna, wpływ gospodarki na środowisko, zrównoważona konsumpcja, technologie internetowe i zachowania konsumentów. Szczególną uwagę poświęcono publikacjom plasującym się na styku wymienionych zagadnień. Osiągnięcie celu empirycznego wymagało prze- prowadzenia badań ankietowych. Badania te zostały wykonane przy wykorzy- staniu kwestionariusza internetowego na pełnoletnich osobach zarejestrowanych w bazie repozytorium badawczego SWPanel. Do analizy wyników wykorzysta- no pakiet statystyczny PS Imago. Rozdziały 1 i 2 mają charakter teoretyczno-poznawczy. W rozdziale 1 zo- stały przedstawione teoretyczne fundamenty koncepcji gospodarki okrężnej. Obejmują one takie zagadnienia, jak wpływ zmian w środowisku na rozwój badań nad gospodarką okrężną, umiejscowienie modelu gospodarki okrężnej w naukach ekonomicznych i identyfikacja najważniejszych barier wdrożeniowych. Rozdział 2 został poświęcony tematyce związku technologii internetowych i gospodarki okrężnej. Omawiane punkty styczne umiejscowione są w obszarach technologicznym, społecznym, środowiskowym i prawnym. Zidentyfikowane w ten sposób powiązania stanowiły podstawę dla zaplanowania szczegółów badań empirycznych. Zakres i metodyka przeprowadzonych badań stanowi treść rozdziału 3, w któ- rym scharakteryzowano przyjętą metodę badawczą. Omówiono przesłanki stoją- ce za konstrukcją kwestionariusza badawczego. Zamieszczono również charak- terystykę próby badawczej, na którą składało się 1290 konsumentów będących aktywnymi użytkownikami Internetu. Przeprowadzone badania miały charakter ogólnopolski. Wyniki przeprowadzonych badań zostały opisane w rozdziale 4. Przy wy- korzystaniu statystyk opisowych zweryfikowano, w jakim stopniu poszczególne możliwości udostępniane przez technologie internetowe znajdują zastosowanie we wsparciu wdrożenia gospodarki okrężnej u polskich konsumentów. Za po- mocą analizy współczynników korelacji Φ podjęto próbę identyfikacji czynni- ków mających potencjalny wpływ na kształtowanie się takich zjawisk. W podsumowaniu dokonano syntezy najważniejszych spostrzeżeń uzyska- nych w trakcie badań oraz podjęto próbę prognozy rozwoju gospodarki okrężnej w Polsce na podstawie uzyskanych wyników. Przedstawiona praca plasuje się w nurcie ekonomii rozwoju zrównoważo- nego i koncentruje się na zagadnieniu rozwoju gospodarki okrężnej w Polsce. Tematyka ta została ujęta w aspekcie normatywnym poprzez przedstawienie środowiskowych uwarunkowań jako uzasadnienia zmiany modelu produkcji i kon- sumpcji, określenie cech charakterystycznych modelu gospodarki okrężnej oraz jego powiązania z istotnym pojęciem ekonomii rozwoju zrównoważonego, ja- kim jest zrównoważona konsumpcja. W charakterystyce tej podkreślono również kontrast pomiędzy pryncypiami modelu gospodarki okrężnej a paradygmatami ekonomii klasycznej. Zasadniczy wkład w ekonomię zrównoważonego rozwoju w aspekcie pozytywnym wiąże się z badaniami opisanymi w części empirycznej. Przedstawione wyniki badań prezentują uwarunkowania ekonomiczne, społecz- ne i technologiczne charakteryzujące polskich konsumentów w zakresie rozwoju gospodarki okrężnej. Uzyskane w ten sposób wyniki badań są istotnym źródłem wiedzy na temat specyfiki kształtowania się gospodarki okrężnej w Polsce. Chociaż w polskiej literaturze przedmiotu występują zarówno określenia „gospodarka okrężna”, jak i „gospodarka o obiegu zamkniętym”, to w przedsta- wionej książce są one traktowane jako synonimy. Zdaniem autora zabieg ten pozwoli na uzyskanie sytuacji analogicznej do anglojęzycznej literatury, w któ- rej termin „circular economy” jest dobrze ugruntowanym i powszechnie akcep- towanym pojęciem. Książka przeznaczona jest dla ekonomistów (przede wszystkim ekonomi- stów środowiska), decydentów na wszystkich szczeblach administracyjnych, jak również wszystkich zainteresowanych tematyką wpływu gospodarki na środowi- sko naturalne.</jats:p>