Abstract
<jats:p>Współcześnie na skutek nieprzerwanego postępu technologicznego mamy do czynienia z wieloma problemami zarówno ekonomicznymi, społecznymi, jak i śro- dowiskowymi. Bardzo poważnym zagrożeniem dla stabilności struktur ekonomicz- nych jest zachwianie równowagi w dziedzinie gospodarczej. Efektem jest m.in. zjawisko bezrobocia, które jest coraz wyraźniej widoczne w wielu krajach i regio- nach. Niejednokrotnie wymusza to konieczność podejmowania działań mających na celu zahamowanie wzrostu liczby osób pozostających bez pracy oraz przeciwdzia- łanie jego negatywnym skutkom. Na kondycję rynku pracy mają również istotny wpływ inne czynniki, najczęściej o charakterze losowym i trudne do przewidzenia. Jednym z nich jest niezaprzeczalnie wybuch pandemii COVID-19, który w zdecy- dowany sposób zmienił istniejący model rynku pracy, narzucając uwzględnienie pracy zdalnej w wielu dziedzinach gospodarki. Kolejnym czynnikiem jest rozszerza- jący się wpływ globalizacji na aktualną rzeczywistość w sferach gospodarczych i społecznych, która niesie ze sobą wiele możliwości zmian, jednak w niektórych dziedzinach może stanowić również istotne zagrożenie. Niepełne wykorzystanie zasobów pracy, a więc ich marnowanie, stanowi poważne wyzwanie dla wielu państw i regionów. Problem niepełnego wykorzysta- nia zasobów pracy może dotyczyć różnych grup, z których warto wymienić: bier- nych zawodowo, niepełnosprawnych, ludzi młodych czy starszych oraz osoby za- trudnione w niepełnym wymiarze czasu pracy. W monografii uwaga czytelnika została skupiona przede wszystkim na problemie NEET, underemployment czy prekariacie. Analizując wskaźniki dotyczące rynku pracy w Hiszpanii, zwrócono uwagę na różnice pomiędzy sytuacją w kwestii zatrudnienia kobiet i mężczyzn. Zjawisko globalizacji i ocena jej skutków jest od lat szeroko podejmowanym tematem dyskusji uwzględnianym w pracach badawczych naukowców różnych dyscyplin naukowych. Elżbieta Kryńska1 wyraźnie twierdzi, że globalizacja to „za- nikanie granic oraz barier geograficznych w kontekście przepływu towarów, usług, kapitału, inwestycji, technologii, informacji, pogłębianie współzależności między- państwowej, przyśpieszenie globalnych interakcji, rozległość, głębokość powiązań handlowych i finansowych między przedsiębiorstwami i gospodarkami”. Ten wy- czerpujący opis pozwala w kompleksowy sposób spojrzeć na to zjawisko, które w niezwykle złożony sposób wpływa na gospodarkę, politykę, kulturę i całe społe- czeństwa. Warto przy tym zauważyć, że wpływ globalizacji na rynek pracy może mieć charakter zarówno pozytywny, jak i negatywny. W obecnych realiach gospodarczych firmy bez większych problemów mogą przenosić swoje siedziby w miejsca bardziej dla nich atrakcyjne zarówno pod względem lokalizacji, obowiązujących zasad regulacji podatkowych, jak i pozy- skania pracowników. Wymierne korzyści notują wówczas te kraje i regiony, do których są przenoszone zakłady produkcyjne i spółki. Jednocześnie efektem glo- balizacji jest wciąż rosnący poziom konkurencji. Firmy, które chcą się utrzymać na rynku, niejednokrotnie są zmuszone do prowadzenia aktywnej polityki i mak- symalnej redukcji kosztów, a w konsekwencji do ograniczenia zatrudnienia i zwolnień. Zatem bezpośrednim efektem globalizacji jest zmiana struktury rynku pracy widoczna na wielu płaszczyznach. Towarzyszący temu zjawisku postęp technologiczny powoduje obniżenie zapotrzebowania na wiele zawodów i profe- sji. Wysokie koszty pracy oraz ogromna konkurencja na rynku krajowym i mię- dzynarodowym spotęgowały ten efekt. Niestety można zaobserwować wiele nega- tywnych tendencji generujących problemy nie tylko w wymiarze ekonomicznym, ale także społecznym, zarówno w skali lokalnej, jak i globalnej. Jednym z nich jest opuszczanie rynku pracy przez doświadczonych pracowników i wcześniejsze przechodzenie na emeryturę, co nie zawsze oznacza zwolnienie miejsca pracy dla potencjalnych młodych pracowników. Sposób, w jaki poszczególne państwa radzą sobie oddziaływaniem globalizacji na rynek pracy, determinuje jakość życia oby- wateli oraz poziom rozwoju społeczno-gospodarczego. Jednym z takich państw jest Hiszpania, która już od wielu lat zmaga się z problemem wysokiego poziomu bezrobocia, co znajduje negatywne odzwier- ciedlenie w sytuacji ekonomicznej kraju oraz nastrojach społecznych. Młodzi ludzie, niepewni przyszłości, niepotrafiący się odnaleźć we współczesnej rze- czywistości, popadają w nałogi i stykają się z licznymi problemami. W coraz szerszym zakresie rozwija się sfera ubóstwa i wyraźnie widoczna jest marginali- zacja społeczna ludności. Występuje niekorzystna społecznie sytuacja braku równowagi pokoleniowej i wiele osób starszych jest zmuszonych utrzymywać swoje dorosłe dzieci. Powoduje to zdecydowany dyskomfort w życiu obydwu grup wiekowych i potęguje efekt życia w ciągłej niepewności o przyszłość. Na bazie dostępnej literatury, a także w oparciu o własne badania statystyczne wy- korzystujące dane publikowane przez Urząd Statystyczny Hiszpanii oraz przez Eurostat, w prezentowanej pracy zostanie podjęta próba oceny i wyjaśnienia przyczyn wysokiego poziomu bezrobocia. Omawiany problem jest w tym kraju niezwykle istotny, ponieważ silnie oddziałuje na poziom niemal wszystkich wskaźników ekonomicznych świadczących o rozwoju społeczno-gospodarczym. Wybór Hiszpanii jako obszaru prowadzonych rozważań i analiz szczegóło- wych jest nieprzypadkowy, gdyż kraj ten już od lat mierzy się z problemem bez- robocia w odmiennym zakresie niż w pozostałych państwach Unii Europejskiej. Należy przy tym uwzględnić dostrzegalną regionalizację wpływającą na spój- ność państwa oraz niekorzystną sytuację demograficzną. Hiszpania jest niezwy- kle zróżnicowana zarówno pod względem kultury, tradycji, jak i sytuacji gospodar- czej. Każdy region jest jednocześnie wspólnotą autonomiczną tzw. Comunidades Autónomas, który posiada niezależność m.in. w takich kwestiach, jak: szkolnic- two czy podatki. Skutkiem tej niejednorodności jest duża atrakcyjność turystyczna państwa, ale także niezwykła trudność próby ujednolicenia zasad wprowadzania różnych reform. Hiszpanie po raz pierwszy zetknęli się z poważnym problemem dotyczącym rynku pracy, którym było wysokie bezrobocie, w latach 1975-1985. Wcześniej poziom osób pozostających bez pracy nie przekraczał 4%, ale w okre- sie wymienionych dziesięciu lat sytuacja znacznie się pogorszyłą. Bezrobocie wynosiło wówczas już ponad 21% i stało się poważnym problemem dla ówcze- snego rządu. Przemiany ustrojowe doprowadziły do likwidacji wielu miejsc pracy. Po 1985 roku nastąpił znaczny wzrost PKB i rozwój rynku, ale niestety bezrobocie utrzymywało się nadal na bardzo wysokim poziomie. Kolejny poważny kryzys gospodarczy w tym kraju miał miejsce w latach 1992-1994. I chociaż trwał krót- ko, to jego konsekwencje były ogromne. Poziom bezrobocia w tamtym czasie wynosił ponad 24%. W 2022 roku poziom bezrobocia w Hiszpanii nie był już tak wysoki, ale wciąż utrzymuje się na wysokim poziomie – 12,4%, a mimo tego w wielu branżach wciąż brakuje pracowników posiadających wystarczająco wy- sokie kwalifikacje oraz wymagane umiejętności. Jednak z drugiej strony Hiszpa- nia, w zestawieniu z pozostałymi państwami Unii Europejskiej, znajduje się na pierwszym miejscu pod względem zbyt wysokiego wykształcenia pracowników zajmujących dane stanowisko, co świadczy o przyjmowaniu przez wielu Hiszpa- nów pracy poniżej posiadanych kwalifikacji i kompetencji. Pandemia COVID-19 uwypukliła istniejące problemy oraz przyczyniła się m.in. do zwiększenia liczby osób pozostających bez pracy. Niewątpliwie należy zwrócić uwagę na ponadnaro- dowy charakter problemu braku stabilizacji rynku pracy i odnieść go do coraz szerszego wpływu globalizacji na gospodarki poszczególnych państw, co jest jed- nym z celów podejmowanych analiz w kontekście hiszpańskiego rynku pracy. Celem głównym monografii jest prezentacja i ocena rynku pracy w Hiszpa- nii ze szczególnym uwzględnieniem zróżnicowania parametrów charakteryzują- cych ten rynek ze względu na płeć i wiek. Uwaga czytelnika zostanie zwrócona na grupy uczestników rynku pracy określanych mianem „defaworyzowanych”, a za takie można uznać kobiety w wieku poniżej 25 lat i powyżej 50 lat, gdyż w ich przypadku dostępność pracy jest zdecydowanie ograniczona. Czynnikiem w istotny sposób wpływającym na strukturę analizowanego rynku pracy jest proces globalizacji i jego różne odmiany kształtujące się w realiach gospodar- czych właściwych dla konkretnych państw. Wybuch pandemii COVID-19 i związana z tym konieczność przemodelowania dotychczas realizowanego spo- sobu wykonywania pracy dodatkowo podkreśliły międzynarodowe zależności, które wpływają na rynek pracy w krajach na całym świecie. Dodatkowo w Hisz- panii są widoczne silne procesy migracyjne, zarówno przypływ obywateli in- nych narodowości, jak i odpływ Hiszpanów i Hiszpanek, którzy poszukują pracy poza granicami. Niezależnie od ogólnych trendów, które panują w hiszpańskim społeczeństwie, nieustannie funkcjonuje bardzo silna segregacja w oparciu o płeć. Wciąż w niektórych regionach kobiety są głównie zatrudniane na stano- wiskach, które nie wymagają wysokich kwalifikacji, co bezpośrednio przekłada się na otrzymywane przez nich zarobki. Bardzo duży odsetek kobiet jest również zatrudniany na czas określony, zwłaszcza w sektorach charakteryzujących się silną sezonowością, jak np. obsługa ruchu turystycznego i hotelarstwo. Monografia składa się z czterech rozdziałów teoretycznych i piątego rozdziału badawczego. W pierwszym z nich szeroko omówiono rynek pracy oraz związany z nim problem bezrobocia w oparciu o studia literaturowe. Zaprezentowano przy- czyny i skutki oraz formy przeciwdziałania bezrobociu. W rozdziale drugim omó- wiono zjawisko globalizacji oraz sposoby jej pomiaru. Dodatkowo rozdział został rozszerzony o zagadnienie globalizacji w kontekście wybuchu pandemii COVID-19. Uzupełniającym zagadnieniem, uwzględnionym w prezentowanej monografii, na- wiązującym do rynku pracy i globalizacji, jest pojawienie się nowej grupy zwanej prekariatem. Temat ten szerzej rozwinięto w jednym z podrozdziałów rozdziału drugiego. Z kolei rozdział trzeci monografii dotyczy dwóch problemów, które są współcześnie silnie widoczne na rynku pracy, czyli problemu NEET oraz underem- ployment. Powiększająca się grupa osób należących do NEET, czyli młodych osób nieuczących się, nieszkolących i niepracujących, jest coraz poważniejszym proble- mem w całej Unii Europejskiej. Jak wskazują publikowane dane, zjawisko NEET jest szczególnie dotkliwe w Hiszpanii. Natomiast problem underemployment doty- czący sytuacji, w której faktyczny poziom zatrudnienia nie jest równy pełnemu za- trudnieniu, dobrze wpisuje się w podjętą tematykę badawczą i z tego względu został szczegółowo opisany w rozdziale trzecim. Charakterystykę hiszpańskiego rynku pracy przeprowadzono w rozdziale czwartym, w którym zostały też wskazane wyzwania, z jakimi współcześnie mierzy się Hiszpania w kontekście problemów będących konsekwencją wyso- kiego poziomu bezrobocia. W rozdziale piątym analizom szczegółowym podda- no dwie kwestie: wpływ globalizacji na hiszpański rynek pracy oraz problem poziomu bezrobocia właściwego dla tego kraju z uwzględnieniem cech demo- graficznych, czyli grup wiekowych oraz płci bezrobotnych. Problem bezrobocia przeanalizowano również z uwzględnieniem silnej regionalizacji, która jest cha- rakterystyczna dla Hiszpanii. Dostępny materiał empiryczny jest podstawą do przeprowadzenia wielu analiz szczegółowych z wykorzystaniem mierników i modeli statystycznych oraz demograficznych. Zakończenie monografii stanowi podsumowanie rozważań dotyczących wpły- wu globalizacji na hiszpański rynek pracy. Dodatkowo określono rekomendacje dotyczące dalszych badań, które z uwagi na dynamicznie zmieniającą się sytuację na światowych rynkach mogą prowadzić do kolejnych interesujących wniosków.</jats:p>