Abstract
<jats:p>Charakteryzując współczesność, często podkreśla się, że żyjemy w epoce społeczeństwa informacyjnego i gospodarki wiedzy. Pierwszy termin wskazuje m.in. na dużą ilość informacji dostarczanej nam za pomocą mediów, wskutek czego wyzwaniem w postrzeganiu rzeczywistości, także ekonomicznej, stał się nadmiar docierających do nas informacji, który stwarza kolejne problemy, zwią- zane z ich selekcją, weryfikacją jakości, umiejętnością dekodowania, możliwo- ściami manipulacji. Należy jednak w tym momencie podkreślić, że informacja nie jest tożsama z wiedzą, a wiedza niekoniecznie wiąże się z jej adekwatnym zastosowaniem w konkretnych uwarunkowaniach. Z kolei drugi termin – „go- spodarka wiedzy” – sygnalizuje znaczenie wiedzy, która stała się dominującym czynnikiem produkcji, obok wcześniej dominujących środków produkcji: ziemi, pracy, surowców i narzędzi produkcji przemysłowej. Wszechobecna informacja i wiedza oraz jej efektywne przekształcanie w do- bra ekonomiczne decydują o sukcesie gospodarki. Z pewnością jeszcze trzeci termin charakteryzuje współczesność – rewolucja cyfrowa w komunikacji, stymulująca rozwój społeczeństwa sieci, umożliwiająca rotację produktów medialnych. Jesz- cze nigdy nie przekazywano tak wielu treści tak szybko, tak licznym odbiorcom, za tak niewiele pieniędzy. Dzięki rozwojowi technologii informacyjno-komuni- kacyjnych świat gospodarczy się rozszerzył, powstały nowe gałęzie przemysłu – przemysły kreatywne, do których zalicza się także media. Wyodrębnienie mediów ze świata ekonomii (gospodarki), czy też ustalenie granicy pomiędzy światem gospodarki (ekonomii) a światem mediów jest zabie- giem poznawczym i wiąże się z określoną perspektywą badawczą. Ten zabieg myślowy wynika także z podkreślania wyjątkowej roli mediów w kształtowaniu opinii społecznej i uznawania mediów za czwartą władzę, obok władzy ustawo- dawczej, wykonawczej i sądowniczej. Nawet to powierzchowne spojrzenie na media i gospodarkę prowadzi do oczywistego stwierdzenia, że istnieją liczne związki (wymagające badań) między mediami a gospodarką. Jak zauważył Bogusław Nierenberg: „Badanie aspektów ekonomicznych procesów komunikacyjnych było przez długi czas ignorowane. Wpływ na ignorowanie aspektów związanych z zarządzaniem i ekonomiką me- diów miała także postawa samych przedsiębiorców medialnych” [Nierenberg, 2011, s. 106]. Jednak obecnie, obserwując dynamikę postępu technologicznego, konwergencję i transmedialność, nie sposób nie zauważyć kluczowych relacji: media wpływają na gospodarkę (ekonomię), a ekonomia wpływa na media. Zna- czenie tej relacji dostrzegają badacze ekonomiki mediów, którzy szczegółowo monitorują oddziaływanie ekonomii na sposób zarządzania mediami. Ekonomika mediów koncentruje się na tym, „jak rynek i pieniądze funkcjonują we współ- czesnych środkach komunikowania masowego” [Kowalski, Jung, 2006, s. 7], bada także zachowania konsumentów mediów, w tym ich migracyjność uwarun- kowaną konwergencją, trendy w reklamie i szeroko rozumianej komunikacji marketingowej, strategie organizacji medialnych. Trudno nie dostrzec, że – obok mediatyzacji polityki, także polityki eko- nomicznej – mamy do czynienia z mediatyzacją ekonomii, a media nie tylko pomagają w kreowaniu wizerunku organizacji, prowadzeniu działalności marke- tingowej, ale często są głównym kanałem sprzedaży, stanowią źródło informacji (jak i dezinformacji) dla przedsiębiorców, klientów i konsumentów, stymulują również konkurencyjność. Przyglądając się interpretacjom zagadnień dotyczących mediów i ekonomii, dostrzegamy również powiązania pomiędzy badaniami naukowymi różnych dyscyplin, w tym między badaniami medioznawczymi a badaniami ekonomicz- nymi. Zrozumiałe jest zatem zainteresowanie mediami i ich relacjami z gospo- darką zarówno z perspektywy badań ekonomicznych, jak również z perspektywy badawczej nauk o komunikacji społecznej i mediach. Zgłębienie tej problematy- ki wymaga zarówno znajomości świata mediów, jak i znajomości świata eko- nomii, w tym instrumentarium badawczego nauk ekonomicznych. W literaturze medioznawczej, zwłaszcza w liberalnych doktrynach mediów w nurcie normatywnym, wskazuje się, że podstawowe zadanie mediów polega na realizacji praw społeczności do informacji dostarczanej odbiorcom w warun- kach funkcjonowania gospodarki rynkowej i demokratycznego społeczeństwa [Goban-Klas, 1999; Dobek-Ostrowska, 2007; Adamowski, 2020, s. 9-18]. Para- dygmat ten napotyka jednak na wiele barier w praktyce. Podobnie w ekonomii, w jej nurcie normatywnym, wskazuje się na wolny rynek jako podstawowy re- gulator gospodarki oraz na liberalny model gospodarki. Jednakże skoro media to także organizacje prowadzące działalność wymagającą finansowania, to znaczy że stają się także uczestnikami rynku medialnego, rynku, na którym działalność prowadzą zarówno prywatne, jak i publiczne organizacje, wyspecjalizowane w tworzeniu i dystrybucji produktów medialnych. Zrozumiałe, że w praktyce nierzadko imperatyw zysku dominuje nad obowiązkiem rzetelnego informowa- nia społeczności, osób dysponujących nieredukowalnym prawem do rzetelnej informacji. Przedstawiona powyżej charakterystyka fenomenu współczesnych mediów i form ich wpływu na gospodarkę bynajmniej nie jest wyczerpująca. Trudno bo- wiem pominąć kwestię konfliktu między ideologią misyjności mediów (zwłasz- cza rola watchdoga) a ideologią wolnego rynku. W konsekwencji tego konfliktu jakość dostarczanych przez dziennikarzy informacji daleka jest od wymagań formułowanych w nurcie normatywnym, a wprowadzane regulacje na rynku mediów (w przestrzeni medialnej) okazują się zawodne. Pojawia się problem zaufania do mediów, a także organizacji gospodarczych, rządowych i samorzą- dowych. Użyta terminologia ekonomiczna pokazuje, że związek świata mediów ze światem ekonomii jest skomplikowany i niejednoznaczny, trudny do norma- tywnego dookreślenia i oczekujący wciąż pogłębionej refleksji. Niniejsza monografia włącza się w nurt dyskusji nad relacjami mediów i eko- nomii. Treść pracy ujęto w dziesięciu rozdziałach, stosując metodę stopniowej konkretyzacji. Początkowe rozdziały monografii wprowadzają w ogólne zagad- nienia dotyczące powiązań świata ekonomii ze światem mediów, w tym uwarun- kowań technologicznych. Końcowe rozdziały prezentują wyniki badań szczegó- łowo analizowanych przypadków – potwierdzających realny wpływ mediów na ekonomię i ekonomii na media. W rozdziale 1, pt. Relacje mediów i ekonomii w perspektywie badawczej nauk o komunikacji społecznej i mediach, zostały zasygnalizowane kluczowe powiązania ekonomii i mediów oraz zaprezentowane możliwości perspektyw badawczych – nie tylko ekonomiki mediów oraz zarządzania mediami, ale też innych ujęć, np. ekonomii uwagi, ekonomii narracji, ekonomii słowa czy też politycznej ekonomii komunikowania. Rozwinięcie tych rozważań stanowi kolejny rozdział zatytułowany Media jako subsektor przemysłów kreatywnych, w którym Joanna Hołda pogłębia re- fleksję nad mediami i ich miejscem wśród tzw. przemysłów kreatywnych. Ba- daczka, analizując potencjał mediów, sugeruje, że to właśnie one mogą determi- nować kierunek zmian w całym sektorze. Dwa kolejne rozdziały prezentują wyniki badań nad integracją modeli ko- munikacji społecznej oraz nad wykorzystaniem metawersum jako perspekty- wicznego środowiska komunikacji społecznej. Jerzy Gołuchowski i Wiesław Walentukiewicz w rozdziale pt. Model cybernetyczno-semiotyczny jako narzę- dzie analizy komunikacji społecznej proponują integrację modelu cybernetycz- nego z semiotycznym, uwzględniając potrzebę analizy komunikacji nie tylko międzyludzkiej, ale także komunikacji ludzi ze sztuczną inteligencją. Z kolei Agnieszka Filipczyk i Grzegorz Filipczyk przedstawiają wyniki swoich badań literaturowych nad stanem rozwoju metawersum, uznawanego za perspekty- wiczne narzędzie prowadzenia biznesu i komunikacji. Autorzy uważają, że do- stępne na rynku rozwiązania można traktować jako swoiste laboratoria, które pozwalają na testowanie opracowywanych koncepcji i pomysłów. Uwagę kon- centrują na potencjalnym wpływie metawersum na komunikowanie się oraz na wybrane obszary biznesowe. W rozdziale 5 zatytułowanym Społeczno-ekonomiczne konsekwencje mowy nienawiści (hejtu) w mediach społecznościowych Anna Adamus-Matuszyńska omawia ekonomiczne, a także społeczne konsekwencje hejtu w mediach spo- łecznościowych. Zjawisko to ilustruje analizą wybranego przypadku: wpływu fałszywych informacji dotyczących sprzedaży węgla w Polsce po wybuchu woj- ny w Ukrainie na PGG S.A. Problematykę języka wykorzystywanego w mediach społecznościowych opisuje również Aleksandra Urzędowska w rozdziale 6, pt. Moda i snobizm czy ekonomia słowa? Tendencje słowotwórcze w mediach społecznościowych na przykładzie wybranych komentarzy na Facebooku. Badaczka prezentuje wyniki badań nad ekonomią słowa, a szczególnie nad ekonomicznością systemu grama- tycznego języka stosowanego przez użytkowników mediów społecznościowych. Trzy kolejne rozdziały analizują treści i sposoby prezentacji tematyki eko- nomicznej w mediach. Problematykę dostarczania informacji ekonomicznej przez media społecz- nościowe podjęła Natalia Piskorz, autorka rozdziału 7. Koncentrując uwagę na Instagramie jako źródle wiedzy ekonomicznej, omawia potencjał i zagrożenia wynikające z pozyskiwania wiedzy ekonomicznej z mediów społecznościowych. W ramach analizy Instagrama przedstawiono również rekomendacje, które mogą wpłynąć na bardziej bezpieczne i efektywne korzystanie z tej platformy jako narzędzia edukacji ekonomicznej. W rozdziale 8 zatytułowanym Problematyka ekonomiczna na łamach »Go- ścia Niedzielnego« w czasie pandemii COVID-19 Aleksandra Pethe przedstawia badania nad komunikowaniem treści ekonomicznych w wybranym tygodniku opinii. Szczególnym kontekstem tych badań jest pandemia – wpływająca na sytuację ekonomiczną nadawcy i odbiorców, a także na wybór zagadnień oma- wianych na łamach tygodnika i sposób ich dekodowania w sytuacji kryzysowej. W rozdziale 9, pt. Reportaż telewizyjny »Wygrać emeryturę« Brygidy Frosztęgi-Kmiecik jako przykład niekonwencjonalnego dziennikarstwa ekono- micznego, Barbara Jendrzejczyk eksponuje możliwości wykorzystania reportażu telewizyjnego do przedstawiania złożonych problemów ekonomicznych. Bada- jąc wybrany materiał dziennikarski, ilustruje jak poprzez prezentację losów bo- hatera reportażu w sposób niestandardowy mogą zostać przybliżone widzom zagadnienia ekonomiczne. W ostatnim rozdziale zatytułowanym Wymiar ekonomiczny Pandora Gate – afery internetowych twórców na polskim YouTubie Ilona Ptak analizuje rezultaty ekonomiczne publikacji medialnych dwóch youtuberów: Sylwestra Wardęgi i Mikołaja Tylki. Publikując wyniki internetowego śledztwa przeprowadzonego przez siebie, nie tylko wywarli wpływ na wizerunek antybohaterów ujawnionej afery, ale także na ich sytuację ekonomiczną. Autorzy publikacji osiągnęli rów- nież korzyści finansowe poddane analizie przez autorkę rozdziału. W Zakończeniu podsumowano rozważania przedstawione w pracy i wska- zano wybrane kierunki dalszych badań nad relacjami mediów i ekonomii. Redaktorzy monografii składają gorące podziękowania recenzentowi – Pa- nu Prof. Januszowi Adamowskiemu – za cenne uwagi i sugestie zmian, które poprawiły strukturę monografii i jej jakość. Mamy nadzieję, że książka spotka się z zainteresowaniem środowisk naukowych – zarówno nauk o komunikacji społecznej i mediach, jak również nauk ekonomicznych (nauk o zarządzaniu i jakości oraz nauk o ekonomii i finansach). Liczymy na kontynuację dyskusji w interdyscyplinarnym gronie.</jats:p>