Yapay Zekâ, Toplum ve Din: İnanç, Otorite ve Etik Üzerine Eleştirel Yaklaşımlar

<jats:p>Yapay Zekâ, Toplum ve Din: İnanç, Otorite ve Etik Üzerine Eleştirel Yaklaşımlar, dijital teknolojilerin ve özellikle yapay zekâ (YZ) temelli algoritmik sistemlerin çağdaş toplumlarda üstlendiği dönüştürücü rolü, din–toplum ilişkileri bağlamında ele alan disiplinlerarası bir çalışmadır. Günümüzde algoritmalar, yalnızca teknik araçlar ya da içerik öneri mekanizmaları olmaktan çıkmış; bilginin üretimi ve dolaşımı, kamusal alanın düzenlenişi, karar alma süreçleri ve değer yargılarının oluşumu üzerinde belirleyici bir algoritmik aracılık katmanı hâline gelmiştir. Bu eser, söz konusu aracılığın inanç, otorite ve etik alanlarında yarattığı dönüşümleri eleştirel bir perspektifle tartışmayı amaçlamaktadır. Kitap, yapay zekâyı basit bir teknolojik ilerleme başlığı altında ele almak yerine; insanın hakikatle ilişkisini, otorite algısını ve anlam dünyasını yeniden biçimlendiren sosyo-teknik bir dönüşüm olarak kavramsallaştırmaktadır. Bu yönüyle çalışma, klasik modernleşme ve sekülerleşme tartışmalarını dışlamak yerine, onları yeni bir düzlemde yeniden düşünmeye zorlayan bir yaklaşım benimsemektedir. Mesele yalnızca dinin kamusal görünürlüğü ya da bireysel dindarlığın dönüşümü değil; bilginin nasıl üretildiği, hakikatin hangi kanallar üzerinden dolaşıma girdiği ve ahlaki muhakemenin hangi aktörler tarafından şekillendirildiği sorularıdır. Derleme, Yapay zekâ dinin yerini alıyor mu? gibi indirgemeci sorular yerine, daha temel ve yapısal bir problematiğe odaklanmaktadır: Algoritmik sistemlerin belirleyici hâle geldiği bir dünyada din, inanç, insan ve toplum nasıl yeniden konumlanmaktadır? Bu soru, yapay zekâyı din dâhil toplumsal hayatın anlam, otorite ve etik üretim süreçlerini dönüştüren aktif bir aktör olarak ele almayı mümkün kılmaktadır. Kitap, YZ temelli teknolojileri ne tek boyutlu bir tehdit söylemine indirger ne de ilerlemeci bir kurtuluş vaadine teslim olur; imkânlar ve gerilimleri birlikte düşünmeye davet eden dengeli bir çerçeve sunar. Eser, altı ana bölümden oluşan bütünlüklü bir yapı üzerine kurulmuştur. İlk bölümde bilincin yapay ortamlara aktarımı, zihin yükleme ihtimali, benlik, özgür irade ve Tanrı tasavvuru gibi ontolojik ve teolojik meseleler tartışılmakta; teknik yenilik söylemi insanın kim ve ne olduğuna dair kadim sorularla ilişkilendirilmektedir. İkinci bölüm, kutsal metinler ve vahiy bağlamında bilginin kaynağı ve yorumun imkânı sorununu ele alarak, dinî epistemik otorite ile YZnin bilgi ve anlam üretimi iddialarını karşı karşıya getirmektedir. Üçüncü bölüm, dinî sorulara algoritmalar aracılığıyla yanıt aranan yeni bir zeminde, otoritenin nasıl kurulduğu ve meşruiyet kazandığı meselesini tartışmaya açmaktadır. Dördüncü bölümde odak, yaşanan dine yöneltilmekte; din eğitimi, aile, ritüeller ve gündelik pratikler içinde dijital araçların dönüştürücü etkileri analiz edilmektedir. Beşinci bölüm, etik, insan hakları ve dinî çoğulculuk başlıklarını bir arada ele alarak; adalet, temsil ve YZ temelli gözetim mekanizmalarının inanç özgürlüğü üzerindeki muhtemel baskılarını tartışmanın merkezine taşımaktadır. Altıncı ve son bölüm ise büyük veriyle beslenen yeni denetim biçimlerini, emek süreçleri, performans rejimleri ve verileştirme pratikleri üzerinden inceleyerek bu dönüşümün toplumsal sonuçlarını görünür kılmaktadır. Kitapta ayrıca, yapay zekânın bilimsel üretimdeki artan kullanımı bağlamında etik ve sorumlu kullanım meselesi yalnızca teorik bir tartışma olarak değil, editöryal sürecin somut bir parçası olarak ele alınmaktadır. TÜBİTAKın üretken yapay zekâya ilişkin rehberleri esas alınarak geliştirilen YZ Kullanımı Etik Beyanı, eserde her bölümün sonunda şeffaflık ilkesinin bir gereği olarak yer almakta; böylece etik tartışma metnin içeriğiyle sınırlı kalmayıp yayın pratiğine de yansıtılmaktadır. Sonuç olarak bu eser, yapay zekâ, toplum ve din ilişkisini tek boyutlu açıklamaların ötesine taşıyan; inanç, bilgi, otorite ve etik eksenlerinde derinlikli bir analiz sunan kapsamlı bir başvuru kaynağıdır. Din araştırmaları ve ilahiyat alanlarının yanı sıra sosyal ve beşerî bilimlerde algoritmik sistemlerin bilgi rejimleri ve değer dünyaları üzerindeki etkilerini çalışan araştırmacılar için ortak bir tartışma zemini sunmakta; lisansüstü öğrenciler ve konuya ilgi duyan okuyucular için disiplinlerarası bir okuma hattı önermektedir.</jats:p>